Fiil Türleri

Fiiller günlük hayatta kullandığımız tüm eylemleri kapsar ve üçe ayrılır: iş-kılış fiili, oluş fiili ve durum fiili.

İş-kılış fiilleri, öznenin kendi isteğiyle yaptığı ve bir nesneyi etkilediği fiillerdir. Bu fiilleri bulmak için fiilin başına "onu" getirip sorabiliriz. Örneğin, "Babam pencereyi kapattı" cümlesinde "kapattı" bir iş-kılış fiilidir çünkü "onu kapattı" diyebiliriz.

Oluş fiilleri, öznenin iradesi dışında, kendiliğinden gerçekleşen değişimleri anlatır. Bu fiillerde zaman içinde doğal bir değişim söz konusudur. Örnek olarak "Saçlarım uzadı" cümlesindeki "uzadı" fiili, kendiliğinden gerçekleşen bir değişimi gösterir.

Durum fiilleri ise öznenin sürekli halini anlatan ve nesne almayan fiillerdir. "Onu" sorusuna cevap vermezler. "Otobüs durdu" cümlesinde "durdu" fiili bir durum fiilidir.

Hatırlatma: İş-kılış fiillerini diğerlerinden ayırmak için "onu" sorusunu kullanabilirsin. Eğer soruya cevap veriyorsa, o bir iş-kılış fiilidir!

Fiil Çekim Ekleri

Fiillerin cümlede kullanılabilmesi için kip ve kişi ekleri alması gerekir. Bir fiilin kök veya gövdesine kip ve kişi eki eklendiğinde çekimli fiil oluşur.

Haber kipleri, zaman anlamı taşıyan fiillerdir. Fiil ne zaman olduğunu belirtir. Görülen geçmiş zaman $-dı/-di$, duyulan geçmiş zaman $-mış/-miş$, şimdiki zaman $-yor$, gelecek zaman $-acak/-ecek$ ve geniş zaman $-r$ olmak üzere beş farklı haber kipi vardır.

Haber kiplerini günlük hayattan örneklerle hatırlamak kolaydır. Mesela "Dün okula gittim" cümlesindeki "gittim" görülen geçmiş zamanda, "Yarın pikniğe gideceğiz" cümlesindeki "gideceğiz" gelecek zamanda çekimlenmiştir.

İpucu: Duyulan geçmiş zamanı "dedikodu zamanı" olarak düşünebilirsin çünkü genellikle başkasından duyduğumuz olayları anlatırken kullanırız!

Dilek Kipleri

Dilek kipleri bir isteği, dileği, gerekliliği veya tasarlanan bir hareketi anlatır. Haber kiplerinden farklı olarak zaman anlamı taşımazlar.

Dört çeşit dilek kipi vardır. Şart kipi $-sa/-se$ ekleriyle oluşur ve koşula bağlı durumları belirtir. Örneğin, "Erken kalksam okula yetişirim" cümlesinde "kalksam" şart kipindedir.

Gereklilik kipi $-malı/-meli$ bir şeyin yapılmasının gerekli olduğunu gösterir. "Ödevlerimi bitirmeliyim" cümlesinde olduğu gibi. İstek kipi $-a/-e$ bir dileği veya isteği ifade eder: "Sizinle gele" gibi.

Emir kipi ise özel bir ektir ve eylemin yapılmasını emreder: "Odanı topla!" örneğinde olduğu gibi. Emir kipinde kişiye göre farklı ekler kullanılabilir.

Unutma: Dilek kiplerinde zaman anlamı yoktur, bunlar gelecekte olmasını istediğimiz, hayal ettiğimiz veya gerekli gördüğümüz durumları anlatır!