Türkçe 7. Sınıf Ders Notları

Bu bölümde Türkçe dersinde kullanacağımız ders notları bulunuyor. Notların içeriği sözcükte anlam, sözcükler arası anlam ilişkileri, anlam olayları, söz öbeklerinde anlam ve parçada anlam konularını kapsıyor.

Bu notlar, dil bilgisi konularını daha kolay anlamanız ve sınavlarda başarılı olmanız için hazırlanmıştır. Her konuyu adım adım inceleyeceğiz.

Püf Noktası: Bu ders notlarını okurken önemli kavramları not alman ve örnek cümleleri incelemen öğrenme sürecini daha verimli hale getirecektir!

Sözcükte Anlam

Bir sözcüğün akla gelen ilk anlamına gerçek (temel) anlam denir. Bu aynı zamanda sözlükte bulacağınız ilk anlamdır.

Örneğin:

• "Kıyafetlerini boş bir dolaba koydu." (boş: içinde hiçbir şey bulunmayan)
• "Evin perdelerini geçen ay değiştirdik." (perde: pencerelere takılan örtü)

Yan anlam, bir sözcüğün gerçek anlamından tam kopmadan, şekil veya görev benzerliği kurularak kazandığı yeni anlamdır.

Örneğin:

• "Bu sabah kapımın kolu kırıldı." ("kol" sözcüğü, vücudumuzdaki organa benzerliği nedeniyle kapının hareket eden parçasına aktarılmış)
• "Kör bıçakla dalı kesmeye çalışıyor." (keskinliği olmayan anlamında)

Mecaz anlam ise sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak kazandığı yeni anlamdır.

Örneğin:

• "Geç kalınca tiyatro biletimiz yandı." (Burada "yanmak" gerçek anlamıyla değil, "geçerliliğini yitirmek" anlamında kullanılmıştır)
• "Boş sözlerle beni oyalamayın." (Bir işe yaramayan anlamında)

Terim anlam, bir bilim dalına, sanata, spora veya mesleğe ait kavramları karşılar.

Örneğin:

• Coğrafya: ekvator, izohips, boğaz
• Müzik: nota, sol anahtarı
• Geometri: açı, üçgen, yamuk

Dikkat: Bir sözcüğün anlam özelliği kullanıldığı cümleye göre değişebilir. Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlam özelliği kazanabilir!

Sözcükler Arası Anlam

Eş sesli (sesteş) sözcükler, yazılışı ve okunuşu aynı ama anlamları farklı olan kelimelerdir. Bu sözcükler arasında hiçbir anlam ilişkisi yoktur.

Örnek:

• Yüz (sayı) - Yüz (çehre)
• Çay (içecek) - Çay (küçük akarsu)

Not: Hem isim hem fiil olarak kullanılan ve aralarında anlam bağı bulunan sözcüklere "kökteş" sözcükler denir:

• Boya (isim) - Boyamak (fiil)

Eş anlamlı (anlamdaş) sözcükler, yazılışları farklı ama anlamları aynı olan sözcüklerdir:

• Konuk - Misafir
• Ulus - Millet
• Cesur - Yürekli

Yakın anlamlı sözcükler ise tam olarak aynı anlama gelmese de aralarında anlam yakınlığı olan sözcüklerdir:

• İstemek - Dilemek
• Uğraşmak - Didinmek
• Donmak - Üşümek

Zıt (karşıt) anlamlı sözcükler, anlam bakımından birbirine ters düşen sözcüklerdir:

• Uzun - Kısa
• Siyah - Beyaz
• Var - Yok

Somut anlamlı sözcükler, beş duyu organımızdan en az biriyle algılayabildiğimiz varlıkları karşılar:

• ağaç, insan, dağ, kalem, bulut, ışık, ses

Soyut anlamlı sözcükler ise duyu organlarımızla algılayamadığımız, varlıklarını akıl ve sezgiyle bildiğimiz kavramları karşılar:

• rüya, zekâ, endişe, korku, sevgi, öfke

Dikkat: Bir sözcük gerçekte somut iken cümleye göre soyut, soyut iken somut anlam kazanabilir.

Örnek:

• Bu yol okulun önüne çıkar. (somut)
• Başarının tek bir yolu vardır: Çalışmak. (soyut)

Genel anlamlı sözcükler, ortak özellikleri olan varlıkların tümünü veya bir bölümünü anlatır. Özel anlamlı sözcükler ise ortak özellikleri olan varlıkların birini anlatır.

"Varlık - canlı - hayvan - sürüngen - yılan - kobra" diziliminde, "varlık" en genel, "kobra" en özel anlamlı sözcüktür.

Nicel anlamlı sözcükler, varlıkların sayılabilen, ölçülebilen özelliklerini anlatır:

• Evin geniş bir salonu vardı. (ölçülebilir)
• Uzun yolda araba kullanmak için sabırsızlanıyorum. (mesafe)

Nitel anlamlı sözcükler ise varlıkların sayılamayan özelliklerini anlatır:

• Ekşi yoğurdu ayran yaparak değerlendirebilirsin.
• Annemin lezzetli yemekleri burnumda tütüyor.

Yansıma sözcükler, doğadaki varlıkların çıkardığı seslerin taklit edilmesiyle oluşan sözcüklerdir:

• Dışarıdaki gürültünün nedenini biliyor musun?
• Maymun elindeki çekirdekleri çıtır çıtır yedi.
• Annemin horultusundan gece boyunca uyuyamadım.

Hatırlatma: Yansıma sözcükler sadece ses taklidinden oluşur. Görme duyusuna ait kelimeler (pırıl pırıl, ışıl ışıl) yansıma değildir.

Anlam Olayları

Ad aktarması $mecaz-ı mürsel$, benzetme ilgisi kurmadan bir sözün başka bir söz yerine kullanılmasıdır:

• Seni şirketten aradılar. (şirket sözcüğü şirketteki insanlar yerine kullanılmış)
• Ben ortaokulda Akif'i çok okudum. (Akif sözcüğü Akif'in eserleri yerine kullanılmış)
• Öğretmen içeri girince sınıf ayağa kalktı. (sınıf sözcüğü sınıftaki öğrenciler yerine kullanılmış)

Güzel adlandırma, rahatsız edici sözcükleri daha güzel sözcüklerle ifade etmektir:

• Gömmek → toprağa vermek
• Ölüm → rahmetli olmak
• Özürlü → engelli

Dolaylama, tek kelimeyle söylenebilecek bir kavramı birden çok kelimeyle anlatmaktır:

• Aslan → ormanlar kralı
• Pamuk → beyaz altın
• Kaleci → file bekçisi

Benzetme (teşbih), anlatımı kuvvetlendirmek için aralarında ilgi bulunan iki şeyden zayıf olanın kuvvetli olana benzetilmesidir.

Benzetmede dört unsur vardır:

• Benzeyen (zayıf unsur)
• Benzetilen (kuvvetli unsur)
• Benzetme yönü
• Benzetme edatı (gibi, kadar)

Örnek: Serkan keçi gibi inatçı bir çocuktur.

Kişileştirme (teşhis), insan dışındaki varlıklara insan özellikleri vermektir:

• Yaslı yollar bize derdini anlatıyordu.
• Erik ağaçları baharın gelişini kutlamaktaydı.
• Bu eski masanın bize anlatacak çok şeyi vardır.

Konuşturma (İntak)

İnsan dışındaki varlıkları konuşturma sanatıdır. Genellikle kişileştirme ile birlikte kullanılır:

• Kurnaz tilki sesini yumuşatarak, ona dedi ki: "Kardeşciğim artık dostuz; müjde getirdim sana in de öpüşelim..."
• Ben ki toz kanatlı bir kelebeğim, / Minicik gövdeme yüklü Kaf dağı.

Deyim Aktarması

A. İnsandan Doğaya Yapılan Aktarma: İnsana ait özelliklerin doğaya verilmesidir.

• Rüzgarın hisli sesi (Hisli olma insana özgüdür)

B. Doğadan İnsana Yapılan Aktarma: Doğaya ait özelliklerin insana verilmesidir.

• Babası Ahmet'in okula gitmediğini öğrenince esip gürledi.

C. Doğadan Doğaya Aktarma: Doğadaki farklı özelliklerin doğadaki başka varlıklara aktarılmasıdır.

• Bir aslan miyav dedi / Minik fare kükredi

D. Duyular Arası Aktarma: Bir duyu organıyla ilgili kavramın başka bir duyu organına aktarılmasıdır.

• Onun ağzından tatlı bir söz çıkmaz. (Tat alma duyusu işitme duyusuna aktarılmış)

Önemli İpucu: Deyim aktarmalarını günlük konuşmalarımızda sıkça kullanırız! Anlatımı zenginleştirmenin harika bir yolu olan bu tekniklere dikkat et - şiir ve kompozisyonlarında kullanabilirsin.

Söz Öbeklerinde Anlam

İkilemeler

İkilemeler, iki sözcüğün bir araya gelerek oluşturduğu kalıplaşmış söz öbekleridir. Daima ayrı yazılır ve araya noktalama işareti gelmez.

İkilemelerin oluşum biçimleri:

1. Aynı sözcüğün tekrarlanmasıyla: güzel güzel, usul usul, dertli dertli
2. Eş/yakın anlamlı sözcüklerle: doğru dürüst, yalan yanlış, eski püskü
3. Zıt anlamlı sözcüklerle: iyi kötü, inişli çıkışlı, aşağı yukarı
4. Biri anlamlı diğeri anlamsız sözcüklerle: eğri büğrü, yarım yamalak
5. İkisi de anlamsız sözcüklerle: eciş bücüş, abur cubur
6. Yansımalı sözcüklerin tekrarıyla: tıkır tıkır, hıçkıra hıçkıra

Deyimler

Deyimler, genellikle gerçek anlamından uzaklaşmış, birden çok sözcükten oluşan, bir kavram ya da durumu karşılayan kalıplaşmış söz gruplarıdır.

Deyimlerin Özellikleri:

1. Kalıplaşmış sözlerdir, kelimelerin yerleri değiştirilemez ve sözcüklerin yerine başka sözcükler getirilemez.
2. En az iki sözcükten oluşurlar.
3. Farklı söz grupları biçiminde olabilirler (isim tamlaması, sıfat tamlaması, mastar grubu, cümle vb.)
4. Tek bir kavram ya da durumu karşılarlar.
5. Çoğunlukla mecaz anlamlıdırlar.
6. Bazıları gerçek anlamlı olabilir.

Örnekler:

• Ağzını aramak
• Bozuntuya vermemek
• Çoban kulübesinde padişah rüyası görmek
• Burun kıvırmak
• Küplere binmek

Özlü Sözler ve Atasözleri

Özdeyişler (Vecize): Bir düşünceyi, bir duyguyu özlü şekilde anlatan, kim tarafından söylendiği belli olan sözlerdir.

Örnek:

• "Fenalıkların ilki ve en büyüğü, haksızlıkların cezasız kalmasıdır." (EFLATUN)
• "Sanatsız kalan bir milletin hayat damarlarından biri kopmuş demektir." (M. Kemal ATATÜRK)

Atasözleri: Deneyimlere ve gözlemlere dayanarak söylenmiş, halka mal olmuş öğüt verici sözlerdir.

Atasözlerinin Özellikleri:

1. Anonimdir, söyleyeni belli değildir.
2. Kalıplaşmış sözlerdir, değiştirilemezler.
3. Cümle şeklindedir ve mutlaka bir öğüt içerir.
4. Bazıları aynı anlama gelebilir.
5. Bazıları zıt anlamlı olabilir.
6. Anlam açısından üçe ayrılır:
   • Gerçek anlamlı atasözleri: "Çok konuşan çok yanılır."
   • Mecaz anlamlı atasözleri: "Acı patlıcanı kırağı çalmaz."
   • Hem gerçek hem mecaz anlamlı atasözleri: "Ağaç yaş iken eğilir."

Unutma: Atasözleri ve deyimler arasındaki en önemli fark, atasözlerinin bir öğüt veya ders içermesidir. Deyimler ise sadece bir durumu ya da kavramı belirtir.

Örnekler:

• "Yolcu yolunda gerek." (Atasözü)
• "Perşembenin gelişi çarşambadan bellidir." (Atasözü)
• "Eğri oturup doğru konuşalım." (Atasözü)
• "Çoğu gitti azı kaldı." (Deyim)
• "Burun kıvırmak" (Deyim)

Parçada Anlam

Paragraf, bir düşünceyi tam olarak anlatabilmek için bir araya getirilen cümleler topluluğudur. Kendi içinde bütünlük gösterir ve tek bir düşünce etrafında oluşur.

Paragrafın Anlam Yönü

Ana Düşünce (Ana Fikir): Yazarın okuyucuya vermek istediği asıl mesajdır. Parçanın yazılma amacıdır.

Ana düşüncenin özellikleri:

• Bir yargı bildirir.
• Parça okunduğunda herkesin vardığı ortak düşüncedir.
• Parçayı kapsar nitelikte genel bir yargıdır.

Ana düşünceyi bulmak için:

1. Önce konu bulunmalı
2. Yazarın konuyu ele alış amacı düşünülmeli
3. "Kısacası, sonuçta, özetle" gibi bağlayıcı ifadelere dikkat edilmeli
4. Ana düşünce genellikle paragrafın başında, sonunda veya herhangi bir yerinde verilebilir
5. Bazen ana düşünce yazının bütününe sindirilmiş olabilir

Dikkat Edilmesi Gerekenler:

• Ana düşünce parçanın tamamını kapsar.
• Bazen ilk cümlede verilebilir.
• Bazen son cümlede bulunabilir.
• Bazen yazının bütününde olabilir, okuyucu kendisi çıkarmalıdır.
• Bazı parçalarda ana düşünce dolaylı olarak verilir.

İpucu: Ana düşünceyi bulmak için kendine şu soruları sor: "Yazar bu parçayı hangi amaçla yazmıştır?" ve "Bize ne anlatmak istemektedir?"

Paragrafta Yardımcı Düşünceler

Ana düşünceyi açıklayıcı ve destekleyici nitelikte olan düşüncelere yardımcı düşünceler denir.

Yardımcı düşüncelerin özellikleri:

• Parçada sayı olarak birden fazladır.
• Parçayı tam olarak kapsamaz.
• Ana düşüncenin sınırlarını çizer.
• Ana düşüncenin anlaşılmasını sağlar.

Paragrafta Konu

Üzerinde durulan, hakkında yazı yazılan her türlü kavrama konu denir. Konu, yazarın mesajını okuyucuya ulaştıran bir araçtır.

Konuyu bulurken dikkat edilmesi gerekenler:

1. En çok tekrar edilen sözcüklere dikkat edilmeli
2. İlk cümlelere dikkat edilmeli, konu ilk cümlede verilebilir
3. Konu, parçanın tamamını kapsar nitelikte olmalı
4. Konu belirlenirken aşırı genelleme yapılmamalı

Örneğin: "Herkes lider olamaz. Kitleleri peşinden sürükleyip götürebilmek için birçok olumlu niteliğin bir kişide toplanması gerekir. Bilgi, çalışkanlık, disiplin, karizma, iyi hitabet, güçlü sezgiler... Bu nitelikler de yetmez. Ayrıca lider çok okumalı, çok çalışmalıdır. Toplum için fedakârlıkta bulunmalıdır."

Bu parçanın konusu "liderlik özellikleri"dir.

Püf Noktası: Paragraf sorularında öncelikle parçayı dikkatli okumalısın. Ana düşünceyi ve konuyu belirlerken paragrafın bütününe hakim olmak çok önemlidir!