Fiil (Eylem) Nedir?

İş, oluş ve hareket bildiren sözcüklere fiil denir. "Kalktım", "geleyim" gibi sözcükler birer fiildir. Bir sözcüğün fiil olup olmadığını anlamanın kolay bir yolu var!

Sözcüğe -mak/-mek ekini getirdiğinde anlamlı oluyorsa fiildir. Örneğin, "taşınıyor" sözcüğünü ele alalım: "Taşınmak" anlamlı olduğu için bu bir fiildir. Ama "çocuk" sözcüğüne "-mak" eki getirdiğimizde "çocukmak" anlamsız olur, bu yüzden isimdir.

Fiillerin mastar hâli, fiilin kök veya gövdesine -mak/-mek ekleri getirilerek oluşturulur. Örneğin "yazıştık" fiilinin mastarı "yazışmak", "geldiler" fiilinin mastarı "gelmek"tir.

Dikkat! "-mak/-mek" ekleri bazen yapım eki olarak da kullanılır ve eklendiği sözcüğü isim yapar. Örneğin, "Senin görevin çalışmaktır" cümlesindeki "çalışmak" sözcüğü isimdir çünkü "çalışmakmak" diyemeyiz.

Fiillerin Anlam Özellikleri

Fiiller anlam özelliklerine göre üçe ayrılır. Bunları bilmek cümleleri daha iyi anlamamıza yardımcı olur.

İş (Kılış) Fiilleri, bir işi veya hareketi anlatır ve mutlaka nesne alır. "Onu" kelimesini fiilden önce getirdiğimizde anlamlı olur ve "Neyi/kimi?" sorularına cevap verir. Örneğin: "Sincap fındık yedi" cümlesindeki "ye-" fiili, bir iş fiilidir. "Sincap neyi yedi?" sorusuna "fındık" cevabını veririz.

Oluş Fiilleri, varlıklarda kendiliğinden oluşan değişimleri anlatır. Bu fiiller nesne almaz ve başına "onu" getirdiğimizde anlamsız olur. Gerçekleşmesi için belli bir süreç gerekir. Örneğin: "Ayşe teyze çok yaşlanmış" cümlesindeki "yaşlan-" fiili bir oluş fiilidir ve zamanla gerçekleşen bir değişimi anlatır.

İpucu: İş fiillerini "bir şeye etki eden eylemler", oluş fiillerini ise "kendiliğinden değişen durumlar" olarak düşünürseniz kolayca ayırt edebilirsiniz.

Durum Fiilleri

Durum Fiilleri, öznenin içinde bulunduğu durumu anlatır. Bu fiilleri diğer fiil türlerinden ayırmak çok kolaydır!

Durum fiillerinde işi başlatmak veya bitirmek öznenin elindedir. Örneğin "uyumak" fiilini ele alalım - uyumaya başlamak veya uyanmak kendi kontrolümüzdedir. Durum fiillerinde bir özne vardır ama bu işten etkilenen bir nesne yoktur.

Durum fiillerini test etmenin basit bir yolu, başına "onu" kelimesini getirmektir. "Onu uyudu" dediğimizde anlamsız olur. Ayrıca "Neyi/kimi uyudu?" diye soramayız, bu da bize durum fiili olduğunu gösterir.

Günlük hayatta sık kullandığımız "oturmak", "ağlamak", "gülmek", "susmak" gibi fiiller hep durum fiilleridir. Örneğin "Betül beni görünce güldü" cümlesindeki "gül-" fiili bir durum fiilidir.

Kendini Dene: Şu fiillerin hangisi durum fiilidir: "yazmak", "uyumak", "büyümek", "koşmak"? (Cevap: uyumak ve koşmak durum fiilleridir)