Fiiller Nedir?

Fiiller, çevremizdeki canlı ve cansız varlıkların yaptıkları hareketlere, işlere ve durumlarına verilen adlardır. Konuşmak, yazmak, yürümek, anlatmak gibi sözcükler birer fiildir. Fiiller tek başlarına ifade edilirken -mek/-mak eki ile söylenir (yazmak, vermek gibi) ve bu eke mastar eki denir.

İsimler ise canlı ya da cansız varlıkları, yerleri, kavramları ifade eden sözcüklerdir. Eşya, araba, sevgi, düşünce, kitap gibi sözcükler isimdir. İsimler mastar ekini alamazlar.

Bir sözcüğün fiil mi isim mi olduğunu anlamak için köküne -mek/-mak eki getirmeyi deneyebilirsin. Örneğin "geldim" sözcüğünün kökü "gel"dir ve "gelmek" şeklinde söyleyebiliriz, o halde bu bir fiildir.

İpucu: "Bugün eve geldim" cümlesindeki "eve" sözcüğüne "evmek" diyemezsin, ama "geldim" sözcüğüne "gelmek" diyebilirsin. Bu yöntemle fiilleri kolayca ayırt edebilirsin!

Fiillerin Anlam Özellikleri

Fiiller anlamlarına göre üç gruba ayrılır: iş, durum ve oluş fiilleri. Bu grupları tanıyarak fiillerin ne tür bir anlam taşıdığını kolayca belirleyebilirsin.

İş Fiilleri, bir işi anlatan fiillerdir. Bu işi yapan bir kişi (özne) vardır ve işten etkilenen bir nesne bulunur. Yazmak, almak, taşımak gibi fiiller iş fiilidir. Bir fiilin başına "onu" sözcüğünü ekleyerek iş fiili olup olmadığını kontrol edebilirsin: "onu yazmak", "onu almak" diyebiliyorsan bu bir iş fiilidir.

Durum Fiilleri, kişilerin veya varlıkların içinde bulundukları durumu anlatır. Uyumak, dinlenmek, oturmak gibi fiiller durum fiilidir. Durum fiilinde de bir özne vardır ama bu durumdan etkilenen bir nesne yoktur. "Onu uyumak", "onu oturmak" diyemeyiz, bu yüzden bunlar durum fiilidir.

Oluş Fiilleri, kişilerde veya varlıklarda kendiliğinden meydana gelen, belirli bir süreç gerektiren değişimleri anlatır. Büyümek, uzamak, solmak gibi fiiller oluş fiilidir. Özne bu fiili kendi iradesiyle gerçekleştiremez ve bu fiiller hemen gerçekleşmez. Hemen oturabiliriz ama hemen büyüyemeyiz.

Not: İş fiillerini test etmenin kolay bir yolu vardır: "Onu" sözcüğünü fiilin önüne getirebiliyor musun? Eğer anlamlı oluyorsa o bir iş fiilidir!

Fiilde Kip

Fiiller cümlede kullanılırken mastar haliyle değil, çeşitli eklerle çekimlenerek kullanılır. Fiil köklerine gelen bu eklerden biri de kip ekidir. Kip, fiilin ne zaman veya hangi istek/dilek ile yapıldığını belirtir.

Fiil kipleri iki ana gruba ayrılır:

Haber (Bildirme) Kipleri, fiilin zamanını bildirir. Yani bir işin ne zaman yapıldığı bilgisini verir:

• Şimdiki Zaman $-yor, -makta$: Geliyorum
• Gelecek Zaman $-ecek, -acak$: Geleceğim
• Geniş Zaman $-r$: Gelirim
• Geçmiş Zaman $-miş ve -di$: Gelmişim, geldim

Dilek (Tasarlama) Kipleri, zaman bildirmezler. İsteğimizi, şartımızı, emrimizi veya olması gerekeni belirtirken kullanırız:

• İstek $-e, -a$: Geleyim
• Şart $-se, -sa$: Gelsem
• Gereklilik $-meli, -malı$: Gelmeliyim
• Emir (eki yoktur): Gel

Cümle içinde kullanılan çekimli fiiller şu yapıda olur: fiil kökü + kip eki + kişi eki. Örneğin "gel-i-yor-um" sözcüğündeki "gel" fiil kökü, "-iyor" şimdiki zaman kip eki, "-um" ise 1. tekil kişi ekidir.

Önemli! Fiil çekimlerini öğrenirken önce fiil kökünü belirle, sonra kip ekini ve en son kişi ekini ekle. Bu sıralamayı hatırlarsan çekimler daha kolay olacak!

Haber Kipleri: Şimdiki ve Gelecek Zaman

Şimdiki Zaman, fiilin şu an gerçekleştiğini bildirir. Ekleri -yor ve -makta/-mektedir. Söylenme zamanı ile gerçekleşme zamanı aynıdır.

Olumlu çekimi şu şekildedir:

• 1. Tekil şahıs: gel-i-yor-um
• 2. Tekil şahıs: gel-i-yor-sun
• 3. Tekil şahıs: gel-i-yor
• 1. Çoğul şahıs: gel-i-yor-uz
• 2. Çoğul şahıs: gel-i-yor-sunuz
• 3. Çoğul şahıs: gel-i-yor-lar

Olumsuz çekim için fiilin köküne "-mi-yor" eki getirilir: gel-mi-yor-um, gel-mi-yor-sun.

Gelecek Zaman, fiilin ileride gerçekleşeceğini bildirir. Ekleri -ecek, -acaktır. Söylenme zamanı, gerçekleşme zamanından öncedir.

Olumlu çekimi şu şekildedir:

• 1. Tekil şahıs: gel-eceğ-im
• 2. Tekil şahıs: gel-ecek-sin
• 3. Tekil şahıs: gel-ecek
• 1. Çoğul şahıs: gel-ecek-iz
• 2. Çoğul şahıs: gel-ecek-siniz
• 3. Çoğul şahıs: gel-ecek-ler

Olumsuz çekim için "-me-y-ecek" eki kullanılır: gel-me-y-ecek-sin, gel-me-y-ecek-ler.

İpucu: Şimdiki zamanı kullanırken "şu anda", gelecek zamanı kullanırken "yarın, sonra, ileride" gibi zaman belirten sözcükler cümlene daha çok yakışır.

Haber Kipleri: Geniş ve Geçmiş Zaman

Geniş Zaman, fiilin belirli aralıklarla veya her zaman yapıldığını belirtir. Eki -r'dir $ses uyumuna göre -er, -ar, -ir, -ür, -ur şekillerini alır$.

Olumlu çekimi:

• 1. Tekil şahıs: gel-ir-im
• 2. Tekil şahıs: gel-ir-sin
• 3. Tekil şahıs: gel-ir
• 1. Çoğul şahıs: gel-ir-iz
• 2. Çoğul şahıs: gel-ir-siniz
• 3. Çoğul şahıs: gel-ir-ler

Olumsuz çekiminde zaman eki düşer ve -mez, -me şekli kullanılır: gel-me-m, gel-mez-sin.

Geçmiş Zaman iki türlüdür:

1. Duyulan Geçmiş Zaman $-miş, -mış, -muş, -müş$: Fiilin gerçekleştiğini başkasından duyduğumuzu veya sonradan fark ettiğimizi gösterir.

   • 1. Tekil şahıs: gel-miş-im
   • 2. Tekil şahıs: gel-miş-sin
   • 3. Tekil şahıs: gel-miş
   • 1. Çoğul şahıs: gel-miş-iz
   • 2. Çoğul şahıs: gel-miş-siniz
   • 3. Çoğul şahıs: gel-miş-ler

2. Görülen Geçmiş Zaman $-di, -dı, -du, -dü, -ti, -tı, -tu, -tü$: Fiilin gerçekleştiğini gördüğümüzü veya bildiğimizi gösterir.

   • 1. Tekil şahıs: gel-di-m
   • 2. Tekil şahıs: gel-di-n
   • 3. Tekil şahıs: gel-di
   • 1. Çoğul şahıs: gel-di-k
   • 2. Çoğul şahıs: gel-di-niz
   • 3. Çoğul şahıs: gel-di-ler

Not: Duyulan geçmiş zamanı "Arkadaşım okula gelmemiş" gibi sonradan öğrendiğimiz durumlar için, görülen geçmiş zamanı "Arkadaşım okula gelmedi" gibi gördüğümüz veya bildiğimiz durumlar için kullanırız.

Dilek Kipleri: Şart ve İstek

Şart Kipi, fiilin gerçekleşmesi için bir koşul olduğunu gösterir. Eki -se, -sa'dır. Bazen dilek anlamı da katar (Keşke yaz gelse gibi).

Olumlu çekimi:

• 1. Tekil şahıs: gel-se-m
• 2. Tekil şahıs: gel-se-n
• 3. Tekil şahıs: gel-se
• 1. Çoğul şahıs: gel-se-k
• 2. Çoğul şahıs: gel-se-niz
• 3. Çoğul şahıs: gel-se-ler

Olumsuz çekimi -me, -ma olumsuzluk ekleri ile yapılır: gel-me-se-m, gel-me-se-n.

İstek Kipi, fiilin gerçekleşmesini istediğimizde kullanırız. Ekleri -e, -a'dır.

Olumlu çekimi:

• 1. Tekil şahıs: gel-e-y-im $gel-e-m$
• 2. Tekil şahıs: gel-e-sin
• 3. Tekil şahıs: gel-e
• 1. Çoğul şahıs: gel-e-lim $gel-e-k$
• 2. Çoğul şahıs: gel-e-siniz
• 3. Çoğul şahıs: gel-e-ler

Olumsuz çekimi yine -me, -ma ekleri ile yapılır: gel-me-y-e-y-im, gel-me-y-e-sin.

İpucu: Şart kipini "eğer" sözcüğü ile birlikte kullanabilirsin: "Eğer yağmur yağarsa şemsiye alırım." İstek kipini ise bir dilek belirtirken kullanabilirsin: "Bu akşam erken uyuyayım."

Dilek Kipleri: Gereklilik, Emir ve Kişi Ekleri

Gereklilik Kipi, bir fiilin yapılması gerektiğini belirtir. Ekleri -meli, -malı'dır. Bazen tahmin anlamı da katar.

Olumlu çekimi:

• 1. Tekil şahıs: gel-meli-y-im
• 2. Tekil şahıs: gel-meli-sin
• 3. Tekil şahıs: gel-meli
• 1. Çoğul şahıs: gel-meli-y-iz
• 2. Çoğul şahıs: gel-meli-siniz
• 3. Çoğul şahıs: gel-meli-ler

Emir Kipinin özel bir eki yoktur. Sadece kişi ekleriyle çekimlenir. 1. Tekil ve 1. Çoğul şahıslarda çekimi yoktur çünkü kendimize emir veremeyiz.

Olumlu çekimi:

• 2. Tekil şahıs: gel
• 3. Tekil şahıs: gel-sin
• 2. Çoğul şahıs: gel-in
• 3. Çoğul şahıs: gel-sinler

Kişi Ekleri, fiillerin hangi kişi tarafından yapıldığını gösterir:

• 1. Tekil şahıs (ben): -m, -im, -ım, -um, -üm
• 2. Tekil şahıs (sen): -n, -(s)in, -(s)ın, -(s)un, -(s)ün veya ek yok (emir kipinde)
• 3. Tekil şahıs (o): genellikle ek yok
• 1. Çoğul şahıs (biz): -iz, -ız, -uz, -üz, -k
• 2. Çoğul şahıs (siz): -(s)ınız, -(s)iniz, -(s)unuz, -(s)ünüz
• 3. Çoğul şahıs (onlar): -lar, -ler

Hatırlatma: Fiil çekiminde sıralama şöyledir: fiil kökü + kip eki + kişi eki. Örneğin "gel-i-yor-um" örneğinde "gel" kök, "-i-yor" kip eki, "-um" kişi ekidir.

Fiillerde Anlam Kayması

Fiillerde anlam kayması, cümlede kastedilen kip ile fiilin aldığı kipin farklı olması durumudur. Bu durum cümlede anlatılmak istenen zamanın değişmesine neden olur.

Örneğin "Yarın Konya'ya gidiyorum" cümlesinde "yarın" sözcüğünden gelecek zamanın kastedildiği anlaşılır. Ancak fiil şimdiki zaman eki almıştır. Bu durumda anlam kayması (zaman kayması) meydana gelir.

Anlam kayması şu durumlarda olabilir:

• Görülen geçmiş zaman yerine geniş zaman: "Temel bir gün uçağa biner." (bindi)
• Şimdiki zaman yerine geniş zaman: "Müdür Bey dosyaları isterler." (istiyor)
• Gelecek zaman yerine geniş zaman: "Bizimkiler bu habere çok sevinir." (sevinecek)
• Gelecek zaman yerine şimdiki zaman: "Yarın seninle fuara geliyorum." (geleceğim)
• Emir kipi yerine geniş zaman: "Yarın ilk iş o parayı yatırırsın." (yatır)
• Görülen geçmiş zaman yerine şimdiki zaman: "Öğrendiğim an hemen yanına gidiyorum." (gittim)
• Geniş zaman yerine şimdiki zaman: "Onunla her gün film izliyoruz." (izleriz)

Dikkat! Anlam kaymaları günlük konuşmada çok kullanılır ama yazarken dikkat etmen gerekir. Sınavlarda bu konu önemlidir ve cümlelerdeki anlam kaymalarını fark etmen istenebilir.