SÖZCÜKTE ANLAM

Sözcükler, günlük hayatta kullandığımız iletişim aracımızın temel parçalarıdır. Her sözcüğün farklı anlamları olabilir!

Bir sözcüğün gerçek (temel) anlamı, herkesin aklına ilk gelen, sözlükte karşılaşacağımız ilk anlamdır. Örneğin: "Yemek yerken ağzını kapatmalısın" cümlesindeki "ağız" sözcüğü gerçek anlamıyla kullanılmıştır.

Yan anlam ise sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşmadan kazandığı anlamdır. "Kavanozun ağzını açamıyorum" cümlesinde "ağız" sözcüğü yan anlam kazanmıştır.

Mecaz anlam, sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak kazandığı anlamdır. "Bu olaydan sonra bütün okulun ağzına düştüler" cümlesinde "ağız" mecaz anlamda kullanılmıştır.

Bunu Biliyor muydun? Bazı sözcükler kullanıldıkları alana göre farklı anlamlar kazanabilir. Örneğin "düşmek" fiili, "Çocuk ağaçtan düştü" (hızla aşağı inmek), "Gölgem önüme düştü" (yansımak), "Kar düştü" (yağmak) gibi farklı anlamlarda kullanılabilir.

Her meslek dalı kendi özel sözcüklerine sahiptir. Bu sözcüklere terim denir. Matematikte "açı, üçgen, kare"; müzikte "nota, pes, tiz"; futbolda "penaltı, taç, korner" gibi sözcükler belli alanlara özgü terimlerdir.

SÖZCÜKTE ANLAM İLİŞKİLERİ

Sözcüklerin birbirleriyle kurdukları anlam ilişkileri anlatımımızı zenginleştirir.

Yakın anlamlı sözcükler, aralarında anlamsal yakınlık kurulabilen sözcüklerdir. Örnek: tanıdık-bildik, yalan-yanlış.

Eş anlamlı sözcükler, yazılışları farklı ama anlamları aynı olan sözcüklerdir. Örnek: ad-isim, fikir-düşünce, vakit-zaman.

Eş sesli sözcükler ise yazılış ve okunuşları aynı, anlamları farklı olan sözcüklerdir. Örnek: "gül" $çiçek/gülmek fiili$, "bin" $sayı/binmek fiili$, "çay" $içecek/küçük akarsu$.

Zıt anlamlı sözcükler, nitelik ve durum bakımından birbirinin tam karşıtı olan sözcüklerdir. Örnek: iyi-kötü, dost-düşman, şişman-zayıf.

Somut anlam taşıyan sözcükler beş duyumuzdan en az biriyle algılayabildiğimiz varlıkları ifade eder. Örnek: "Bu çiçekler çok güzel kokuyor" cümlesindeki "çiçek" ve "koku" somut anlamlıdır.

Soyut anlam taşıyan sözcükler ise duyu organlarımızla algılayamadığımız kavramları anlatır. Örnek: "Sevinçten gözüme uyku girmedi" cümlesindeki "sevinç" soyut anlamlıdır.

Not: Bir sözcüğün olumsuzu, onun zıt anlamlısı değildir. "Gelmek-gelmemek" zıt anlam değil, olumlu-olumsuz anlam ilişkisi kurar.

Nitel anlamlı sözcükler varlıkların niteliğini (kalitesini, özelliğini) gösterir. Örnek: "güzel elbiseler", "kötü kokular".

Nicel anlamlı sözcükler ise varlıkların sayılabilen, ölçülebilen özelliklerini ifade eder. Örnek: "çok ağır çanta", "geniş salon".

YANSIMA, DEYİM VE ATASÖZÜ

Dilimizin zengin ifade araçlarından biri de özel söz gruplarıdır.

Yansıma sözcükler, doğadaki seslerin taklit edilmesiyle oluşmuştur. Örnek: fırıl, miyav, pat, küt, çıt.

İkilemeler, anlatımı güçlendirmek için sözcüklerin yan yana kullanılmasıdır:

• Aynı sözcüğün tekrarı: ağır ağır, usul usul
• Yakın anlamlı sözcüklerin tekrarı: eş dost, doğru dürüst
• Zıt anlamlı sözcüklerin tekrarı: iyi kötü, aşağı yukarı
• Ses benzerliği olanlar: tıkır tıkır, fırıl fırıl
• Biri anlamlı biri anlamsız: çoluk çocuk, abur cubur

Deyimler, bir durumu ya da olayı daha etkili anlatmak için genellikle mecaz anlamda kullanılan kalıplaşmış söz öbekleridir. En az iki sözcükten oluşur ve sözcüklerin yeri değiştirilemez. Örnek: göze girmek, dili tutulmak, etekleri tutuşmak.

Atasözleri ise deneyimlerden meydana gelmiş, ders verici, öğüt içeren kalıplaşmış cümlelerdir. Örnek: "Ağaç yaşken eğilir", "Ak akçe kara gün içindir", "Bugünün işini yarına bırakma".

Önemli İpucu: Deyimler ve atasözleri arasındaki en önemli fark, atasözlerinin öğüt verici olması ve cümle şeklinde olmasıdır. Deyimler ise genellikle söz öbekleri şeklindedir ve çekimlenebilir.

Özdeşyiş (vecize), söyleyeni belli olan özlü sözlerdir. Örnek: "Yurtta sulh, cihanda sulh." (Atatürk)

CÜMLEDE ANLAM

Cümle, yargı bildiren sözcükler dizisidir. Cümlelerin birbirleriyle kurdukları anlam ilişkileri, anlatımı zenginleştirir.

Amaç-sonuç cümlesi, bir yargının hangi amaçla yapıldığını belirtir. Örnek: "Sınavı kazanmak için çok çalışıyor." (Çalışmanın amacı sınavı kazanmak)

Neden-sonuç cümlesi, bir yargının nedeniyle birlikte verildiği cümledir. Örnek: "Sınavı kazandığı için ailesi onu tebrik etti." (Tebrik etmenin nedeni sınavı kazanması)

Koşul cümlesi, bir yargının gerçekleşmesinin başka durumlara bağlandığı cümledir. Örnek: "Yüz soru çözmeden sinemaya gidemezsin."

Cümle Ustası Ol: Amaç bildiren cümlelerde genellikle "için" sözcüğü kullanılır. Neden bildiren cümlelerde ise "çünkü, -den dolayı, -diği için" gibi ifadeler görülür. Koşul cümlelerinde "ise, -se/-sa" ekleri veya "şartıyla, takdirde" gibi sözcükler bulunur.

Cümlenin temel özelliği, yargı bildirmesidir. Yargı bildirmeyen söz öbeklerine "eksiltili cümle" denir. Bu tür yapılarda yüklem yoktur, cümle tamamlanmamıştır. Örnek: "Borç vermekle, düşman vurmakla...", "İçimde bir sıkıntı..."

ANLATIMINA GÖRE CÜMLELER

Cümlelerimizi kurarken kullandığımız anlatım biçimleri, düşüncelerimizi aktarma şeklimizi belirler.

Öznel anlatım, doğruluğu kişiden kişiye değişen, kanıtlanamayan yargılar içerir. Örnek: "İstanbul, tarihi ve doğal güzellikleriyle dünyanın en güzel şehirlerindendir." (Güzellik kavramı kişiden kişiye değişir)

Nesnel anlatım, doğruluğu kişiden kişiye değişmeyen, kanıtlanabilen yargılardır. Örnek: "Filmde olaylar bir kasabada geçiyor." (Bu bir gerçektir, değişmez)

Tanım cümlesi, "Bu nedir?" sorusunun cevabını verir ve bir kavramı açıklar. Örnek: "Kanguru arka ayakları üzerinde sıçrayabilen otçul, keseli bir hayvandır."

Karşılaştırma cümlesi, varlıkları veya durumları çeşitli açılardan kıyaslar. Örnek: "Muğla, Aydın'dan daha soğuktur."

Benzetme, bir şeyi başka bir şeye benzetir. Örnek: "Şiir gönülden gönüle ulaşan bir köprüdür."

Varsayım, henüz gerçekleşmemiş bir olayı olmuş gibi hayal eder. Örnek: "Farz edelim ki seni de çağırdılar, gider misin?"

İyi Bir Yazar Ol: Öznel anlatımda "bence, bana göre, sanırım" gibi ifadeler sıkça kullanılır. Nesnel anlatımda ise ölçülebilir, gözlemlenebilir gerçeklerden bahsedilir. Metinlerde her ikisinin de yeri vardır, ancak yazma amacımıza göre birini daha çok kullanabiliriz.

Öneri, bir konu hakkında tavsiye verir. Örnek: "Kilo vermek istiyorsan düzenli yürüyüş yapmalısın."

Sitem/Yakınma cümleleri, kırgınlık veya şikayet bildirir. Örnek: "Dün yüzüme bile bakmadan gittin." (sitem)

CÜMLEDE ANLAM İLİŞKİLERİ

Günlük konuşmalarımızda ve yazılarımızda farklı anlatım türlerini kullanırız.

Tahmin (sezgi), bir olayın olup olmayacağını önceden kestirmeye çalışmaktır. Örnek: "Senin bu konuyu çabuk anlayacağını sanıyorum."

Olasılık (ihtimal), gerçekleşmesi kesin olmayan bir durumun olabilirliğini ifade eder. Örnek: "Belki toplantıdan sonra eve gideriz."

Pişmanlık, geçmişte yapılmış bir şeyden duyulan üzüntüdür. Örnek: "Buzlu yolda arabayı o kadar hızlı kullanmamalıydım."

Hayıflanma ise yapılmamış bir şey için duyulan üzüntüdür. Örnek: "Keşke emekli ikramiyemi aldığımda ev alsaydım."

Eleştiri, bir durum ya da olayla ilgili olumlu ya da olumsuz yorum yapmaktır. Örnek: "Şiirleri anlam derinliği taşımıyor."

Öz eleştiri, kişinin kendisiyle ilgili konuları eleştirmesidir. Örnek: "Son zamanlarda yeterince kitap okumuyorum."

İçerik ve üslup cümleleri, bir yazının konusunu veya yazarın anlatım biçimini belirtir:

• İçerik: "Yazar bu eserinde eşini kaybeden bir kadının hayat mücadelesini ele almış."
• Üslup: "Yazar romanında halk söyleyişlerinden sıkça yararlanmış."

Dikkat Et: Eleştiri yaparken yapıcı olmak, karşındakini kırmadan düşünceni ifade etmek önemlidir. Öz eleştiri yapabilmek ise kişisel gelişimin en önemli aşamalarından biridir.

Küçümseme/Azımsama cümleleri, bir şeyi değersiz görme veya az bulma durumunu ifade eder. Örnek: "Yoksa o sınavı kazanabileceğini mi sanıyor?" (küçümseme)

PARAGRAFTA ANLAM

Paragraf, bir olay, düşünce ya da durum etrafında geçen cümleler topluluğudur. İyi bir paragraf yazmak için onun bölümlerini bilmek gerekir.

Giriş bölümü, genellikle tek cümleden oluşan paragrafın ilk cümlesidir. Bu cümle paragrafın konusunu tanıtır, detaylara girilmez.

Gelişme bölümü, giriş cümlesinde değinilen konunun detaylandırıldığı en geniş bölümdür. Konu derinlemesine ele alınır.

Sonuç bölümü, konunun toplandığı, bir ya da iki cümleden oluşan, paragrafın özeti niteliğindeki bölümdür.

Paragrafın konusu, paragrafta üzerinde durulan unsurdur. "Bu paragrafta yazar ne anlatıyor?" sorusunun cevabıdır.

Ana düşünce, paragrafta okuyucuya verilmek istenen mesajdır. Paragrafın yazılış amacını belirtir.

Yardımcı düşünceler, ana düşünceyi destekleyen, açıklayan ve örneklendiren cümlelerdir.

Başlık, paragrafın konusunu ve ana fikrini kapsayan en genel, en kısa ve öz ifadedir.

Paragraf Yazarken: Paragrafı oluşturan cümleler arasında anlam ve anlatım bakımından bir bütünlük olmalıdır. Her paragrafta tek bir ana düşünce işlenmelidir. Paragraflar arası geçişlere dikkat edilmelidir.

Yazılarınızda etkili paragraflar kurabilmek için düşüncelerinizi mantıklı bir sıra içinde düzenleyin. Bir paragrafta genellikle bir ana düşünce ve onu destekleyen yardımcı düşünceler bulunmalıdır. Böylece okuyucu, metninizi daha kolay anlar ve takip eder.

ANLATIM BİÇİMLERİ

Yazarlar, düşüncelerini aktarırken farklı anlatım biçimlerinden yararlanırlar.

Betimleme (tasvir), varlıkları veya yerleri sözcüklerle resim çizer gibi anlatmaktır. Beş duyu organımızla algıladıklarımızı aktarır. Örnek: "Güneşin altında göz kamaştırıcı pırıltılarla yanan deniz, ta uzaklarda açıklı koyulu gölgelere bürünen Midilli Adası'na kadar uzanıyor..."

Açıklama, bilgi vermek amacıyla yapılan anlatımdır. Açık bir üslup, yalın bir dil kullanılır. Tanımlama, karşılaştırma ve örneklerden yararlanılır. Örnek: "Yakup Kadri Karaosmanoğlu edebiyatımızın önde gelen sanatçılarından biridir. Roman, hikâye, anı gibi değişik alanlarda eserler vermiştir..."

Öyküleme, bir olayı zaman, yer ve kişi unsurlarını kullanarak anlatmaktır. Örnek: "Nuran'ın gitmesiyle zihni hayat durmuş gibiydi. Sanki genç kadın bu mazi rüyasının bütün canlı ve güzel taraflarını beraberinde götürmüş..."

Tartışma, bir düşünceyi savunmak veya karşı çıkmak için yazılan yazılardır. Soru cümleleri sıkça kullanılır. Örnek: "Yazının başlığı 'Doğa mı, Endüstri mi?' de olabilirdi. Bir yeğleme söz konusu olsaydı hangisini seçerdiniz siz?"

Benzetme: Betimlemeyi bir fotoğraf karesine, öykülemeyi ise kamera kaydına benzetebiliriz. Betimleme sabit bir görüntüyü anlatırken, öyküleme hareket halindeki bir olayı anlatır.

Anlatım biçimlerini doğru kullanmak, yazılarınızın amacına ulaşması için çok önemlidir. Bilgi vermek istediğinizde açıklama, bir manzarayı anlatmak istediğinizde betimleme, bir olayı anlatmak istediğinizde öyküleme, bir görüşü savunmak istediğinizde tartışma anlatımını tercih etmelisiniz.

DÜŞÜNCEYİ GELİŞTİRME YOLLARI

Yazarlar düşüncelerini geliştirmek ve desteklemek için çeşitli yollar kullanır.

Tanık gösterme (alıntılama), savunulan görüşün desteklenmesi için alanında yetkin kişilerin görüşlerinden alıntı yapmaktır. Örnek: "Jan Paul Sartre şöyle der: 'İnsan bazı şeyleri söylemeyi seçtiği için yazardır.'"

Tanımlama, "Bu nedir?" sorusunun cevabını vermektir. Öznel veya nesnel olabilir. Örnek: "İnsan beyninin dayanağıdır kitap. Önce kültür birikiminin saklayıcısı, sonra yaşanan kuşakların oluş halindeki düşünce, duyuş ve görüşlerinin yayılmasını sağlayan araçtır."

Karşılaştırma, en az iki varlığın, kavramın ya da düşüncenin benzerliklerini ve farklılıklarını ortaya koymaktır. Örnek: "Bir romanın kitap olarak okunması ile filminin izlenmesi arasında büyük farklar oluyor."

Benzetme, anlatıma güzellik ve güç katmak için aralarında ilgi bulunan iki varlığı yakıştırmaktır. Örnek: "Ovadan bakınca çelikten dev bir testere ağzını andıran tepeler, yazı kışlıyordu."

Örneklendirme, ana düşünceyi belirginleştirmek için örnekler vermektir. Örnek: "Renklerin insan psikolojisi üzerinde bazı etkileri olduğu belirlenmiştir. Örneğin beyaz, açık sarı insanı dinlendirir; pembe, mavi canlandırır..."

Sayısal verilerden yararlanma, anlatılanları desteklemek için istatistikler ve araştırma sonuçları kullanmaktır. Örnek: "Son yıllarda, zarar gören orman alanları hızla genişlemiştir. Örneğin, 1982'de Almanya'daki ormanların %8'i çevre kirliliğinden etkilenmişken bu rakam 1984'te %50'ye yükselmiştir."

Yazı Yazarken: Düşüncelerinizi geliştirirken tek bir yola bağlı kalmak yerine, birkaç yöntemi birlikte kullanmak anlatımınızı zenginleştirir. Özellikle tartışma yazılarında tanık gösterme ve sayısal verilerden yararlanmak ikna ediciliği artırır.

ANLATIM ÖZELLİKLERİ

Her yazarın kendine özgü bir anlatımı vardır. İyi bir anlatım için şu özelliklere dikkat etmek gerekir:

Açıklık, anlatımda anlaşılması zor ifadelerden kaçınmak demektir. Yazının kolay anlaşılabilir olmasıdır.

Duruluk, gereksiz sözcüklerin kullanılmamasıdır. Sözü gereksiz yere uzatmamaktır.

Doğallık, anlatımın yapay olmadan, günlük yaşamda olduğu gibi yapılmasıdır.

Akıcılık, yazının kolay okunabilmesi ve okuyucuyu rahatsız etmemesidir. Düşünceler anlaşılır şekilde sıralanır.

Yoğunluk, az sözle çok anlam ifade etmektir. Birçok anlamı bir arada vermektir.

Özlülük, anlatımda az sözle çok anlam ifade edebilmektir. Sözü uzatmadan, kısa tutarak mesajı en öz şekilde vermektir.

Tutarlılık, birbiriyle çelişen düşüncelerin ileri sürülmemesi, sık sık düşünce değiştirilmemesidir.

Sürükleyicilik, okuyucunun ilgisini canlı tutmak, onu esere bağlamaktır.

İçtenlik, anlatımın yürekten, samimi olmasıdır.

Özgünlük, anlatımda başkasına benzememek, kendine has olmaktır.

İyi Bir Yazar Olmak İçin: Açık, duruluk, doğal ve akıcı bir anlatım kullanmak okuyucunun yazınızı rahatça anlamasını sağlar. Özgün bir anlatım tarzı geliştirmek ise sizi diğer yazarlardan ayıran en önemli özelliktir.

Anlatım, birinci kişi ağzından (ben, biz) veya üçüncü kişi ağzından (o, onlar) yapılabilir. Birinci kişi anlatımında yazar kendi başından geçenleri anlatır. Üçüncü kişi anlatımında ise yazar gördüğü ve tanık olduğu olayları anlatır.