Bitişik ve Ayrı Yazım Kuralları

Kelimeler bir araya geldiğinde bitişik mi yoksa ayrı mı yazılacağını belirleyen temel kurallar vardır. İki kelime birleştiğinde yeni bir anlam oluşuyorsa bitişik yazılır: yarıçap, çokbilmiş, akşamsefası gibi. Ancak yeni bir anlam oluşturmuyorsa ayrı yazılır: yer çekimi, olgun yemiş, çıkar yol.

Kelimelerden biri anlamını kaybettiğinde de genellikle ayrı yazılır: yer elması, tarla faresi, deve kuşu. Ancak dikkat etmeniz gereken önemli istisnalar vardır. Örneğin, "oğlu-kızı" sözcükleri bitişik yazılır. Ayrıca bileşik kelimelerden biri emir kipi ise, kelimeler bitişik yazılır: çalıyaka, sallabaş gibi.

Akrabalık veya yakınlık bildiren kelimeler küçük harfle kullanılır: Sevgi hala, Hüseyin abi. Dil adlarına gelen ekler ise kesme işaretiyle ayrılmaz: Türkçenin, İtalyancının.

İpucu: Bir bileşik kelimenin ayrı mı bitişik mi yazılacağından emin değilseniz, birleştiğinde yeni bir anlam oluşup oluşmadığına bakın. Yeni anlam varsa bitişik, yoksa ayrı yazılır!

Özel Yazım Durumları ve İstisnalar

Ses olayı bulunan sözcükler genellikle bitişik yazılır. Örneğin; reddetmek, affetmek ve şükretmek gibi. Ancak ses olayı yoksa, terk etmek, hak etmek, fark etmek gibi sözcükler ayrı yazılır. "Baş, ön, alt, üst, orta, iç, dış" gibi kelimeler başa gelirse ayrı yazılır: ön söz, alt küme, üst geçit.

Kurallı birleşik fiiller bitişik yazılır: sevebilir, yapabilir. Sıfat-fiil ekleriyle kurulan birleşik kelimeler de bitişik yazılır: kuşkonmaz. Renk adlarına dikkat etmelisiniz: vişneçürüğü, yavruağzı, devetüyü bitişik yazılır.

Okul kelimeleriyle ilgili yazımlar da önemlidir. Anaokulu, ilkokul, ortaokul ve yüksekokul bitişik; özel okul, harp okulu ayrı yazılır. Yapı adlarında ise her kelime büyük harfle başlar: Kosan Han, Çadır Köşkü, Topkapı Sarayı.

Unutmayın: Somut (gerçek) anlam ifade eden "altüst" ayrı, soyut (gerçek dışı) anlam ifade eden "altüst" bitişik yazılır. Örneğin, "Odayı altüst ettiler" cümlesinde somut anlam vardır ve ayrı yazılır.

Kesme İşareti ve Büyük Harf Kullanımı

Kurum ve kuruluş isimlerine getirilen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz: Türk Dil Kurumuna. Kanun, tüzük, genelge, yönetmelik adları da büyük harfle başlar: Türk Ceza Kanunu. Kitap, dergi ve sanat eserlerinin özel adları da büyük harfle yazılır.

Kurum, kuruluş, bakanlık ve üniversite sözcükleri asılları kastedildiğinde büyük harfle başlar. Gazete ve dergi adları özel ada dahil değilse büyük yazılmaz: Hürriyet gazetesi. Para birimleri de küçük harfle başlar: lira, dolar, avro.

Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar: 29 Ekim 1923. Ancak tam tarih yoksa küçük yazılır. Özel günler ve bayramlar büyük harfle başlar: Ramazan Bayramı, Regaip Kandili.

Dikkat: Özel isme gelen çekim eki kesme işaretiyle ayrılır, ancak yapım eki kesme işaretiyle ayrılmaz. "Türk'ün" (çekim eki) ve "İzmirli" (yapım eki) örneklerini hatırlayın!

Kısaltmaların yazımında da bazı kurallar vardır. T. ve T.C. haricindeki küçük harfle yapılan kısaltmaların okunuşu esas alınır: kg'dan, mm'den. Büyük harfle yapılan kısaltmalarda ise kısaltmanın son sesi esas alınır: TOK'den, KPSS'ye.

"De" ve "Ki" Yazımı

"De" bağlacının yazımında en önemli ipucu vurgudur. Hal eki olan "de" bitişik yazılır ve çıkarıldığında anlam bozulur: "Evde kalemimi unuttum." Bağlaç olan "de" ise ayrı yazılır ve vurgu vardır: "Okul da yanarmış." Bağlaç olan "de"nin "te, ta" şekli yoktur.

İlgi zamiri olan "ki" ismin yerine geçer ve "-ler, -lar" eki getirilebilir: "Sizinki eve yine geç gelmiş." (Sizinkiler) Bu durumda bitişik yazılır. Sıfat yapan "ki" ise yine bitişik yazılır ve ismi etkiler: "Bahçedeki at çalınmış." (nasıl at? bahçedeki) Bağlaç olan "ki" ise ayrı yazılır ve vurguludur: "Hüzün ki en çok yakışandır bize."

Bütün ikilemeler ayrı yazılır: karşı karşı, diz dize. Ancak kaynaşıp yeni anlam oluşturursa bitişik yazılır: alışveriş (para ticareti), gelişigüzel (rastgele). Bütün sayı grupları da ayrı yazılır: bire bir, yetmiş iki.

Pratik Bilgi: "Birtakım" kelimesi yerine "bazı" kelimesi gelebilirse bitişik, gelemezse ayrı yazılır. "Birtakım insanlar" (bazı insanlar) bitişik; "Bir takım çatal kaşık" (çatal kaşık takımı) ayrı yazılır.

Büyük Harflerin Kullanım Alanları

Şahıs, makam ve ünvan isimleri büyük harfle başlar: Prof. Dr. İlber Ortaylı, Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk. Saygı sözünden sonra gelen makam ve mevki isimleri de büyük harfle yazılır: Sayın Rektör, Sevgili Öğrenciler.

Din, dil ve lehçe adları büyük harfle başlar: Müslüman, Türkçe, Katolik. Devlet adları, gezegen ve yıldız adları da büyük harfle başlar: Türkiye Cumhuriyeti, Merkür. Ancak gezegen adı coğrafya ile ilgili değilse küçük harfle yazılır: "O benim dünyam."

Coğrafi yer isimleri büyük harfle başlar: İstanbul Boğazı, Obruk Platosu. Ama "ili, ilçesi, semti, köyü" gibi ifadeler küçük yazılır: Sivas ili, Burhaniye semti. Saray, köşk, kule, köprü ve anıt isimleri büyük harfle başlar: Beylerbeyi Sarayı, Bilge Kağan Anıtı.

Sınav Tüyosu: Yön bildiren sözcükler (doğu, batı) cümlede "düşünce ve yaşam tarzı/politika" anlamında kullanılıyorsa büyük harfle başlar: "Bu gelişmelere Batı'da örnekler bulunuyor." Sadece yön bildiriyorsa küçük harfle yazılır.

Özel İsimlerde Ek Kullanımı ve Kısaltmalar

Kurum ve kuruluş isimlerine gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz: Türk Dil Kurumuna. Kanun, tüzük, yönetmelik adları büyük harfle başlar: Türk Ceza Kanunu. Kitap, dergi ve sanat eserlerinin özel adları da büyük harfle yazılır: Türk Dili dergisi, Kaplumbağa Terbiyecisi tablosu.

Özel isme gelen çekim eki kesme işaretiyle ayrılır (yeni anlam yoksa): Türk'ün ateşte imtihanı. Ancak özel isme gelen yapım eki kesme işaretiyle ayrılmaz: İzmirli (anlam değişti, İzmir'de yaşayan insanlar).

Kısaltmaların yazımında da dikkatli olmalısınız. T. ve T.C. haricindeki küçük harfle yapılan kısaltmalarda okunuş esas alınır: kg'dan, mm'den. Büyük harfle yapılan kısaltmalarda ise son ses esas alınır: TOK'den, KPSS'ye.

Önemli Not: Bitki, hayvan ve coğrafi terim adları ayrı yazılır: Hindistan cevizi, Isparta gülü, Brüksel lahanası, İngiliz anahtarı. Bu tür ifadelerde ilk kelime özel isim olduğu için büyük harfle başlar.