Yazım Kuralları ve Büyük Harflerin Kullanımı

Yazım kuralları, dilimizi kullanırken herkesin aynı şekilde yazmasını ve anlam karışıklığını önlemeyi sağlayan kurallardır. Yazıyı düzgün kullanmak sadece sınavlarda değil, günlük hayatımızda da çok önemlidir.

Cümleler her zaman büyük harfle başlar. Örneğin: "Elindeki kitabı bize tanıttı." Başkalarından alıntı yapılan cümleler de tırnak içinde büyük harfle başlar: "Sabah erkenden yola çıkalım."

İki noktadan sonra gelen cümleler büyük harfle başlar, ancak sadece örnekler sıralanıyorsa küçük harfle başlar. Şiir dizeleri genellikle büyük harfle başlar.

Özel adların tümü büyük harfle başlar. Bu kapsamda kişi adları, soyadları, takma adlar, unvanlar ve saygı sözleri büyük harfle yazılır: Mehmet Akif Ersoy, Avni, Kadı Mehmet Efendi.

Pratik Bilgi: Akrabalık bildiren sözcükler küçük harfle başlar (Burcu abla, Nesrin teyze), ancak lakap yerine kullanılırsa büyük harfle başlar (Nene Hatun, Müslüm Baba).

Büyük Harf Kullanımının Diğer Örnekleri

Hitap kelimelerinde büyük harf kullanırız: "Sevgili Öğrenciler", "Değerli Kardeşim". Saygı bildiren sözlerden sonra gelen makam ve unvan bildiren kelimeler de büyük harfle başlar: "Sayın Bakan".

Millet, boy, oymak adları büyük harfle başlar: Türk, Alman, Özbek. Aynı şekilde dil ve lehçe adları da büyük harfle yazılır: Türkçe, İngilizce, Almanca. Devlet adları da her zaman büyük harfle başlar: Türkiye Cumhuriyeti, Azerbaycan.

Din ve mezhep adları ile bunların mensuplarını bildiren sözcükler büyük harfle başlar: Müslümanlık, Hristiyanlık. Din ve mitoloji ile ilgili özel adlar da büyük harfle başlar: Allah, Cebrail, Zeus.

Gezegen ve yıldız adları her zaman büyük harfle başlar: Mars, Dünya, Güneş. Ancak bu sözcükler gezegen anlamı dışında kullanıldığında küçük harfle yazılır: "Güneş doğmaz oldu dünyama."

Dikkat! Yer-yön bildiren sözcükler (doğu, batı, kuzey, güney), özel isimden önce kullanıldıklarında büyük harfle başlar: Doğu Anadolu. Ama özel isimden sonra kullanıldıklarında küçük harfle başlar: Anadolu'nun doğusu.

Yer Adları ve Özel İsimlerin Yazımı

Yer adları (kıta, bölge, il, ilçe, köy, semt) her zaman büyük harfle başlar: Asya, İç Anadolu, Konya. Mahalle, meydan, bulvar, cadde, sokak adlarında geçen bu sözcükler de büyük harfle başlar: Atatürk Bulvarı, Cumhuriyet Mahallesi.

Yer adlarında ilk addan sonra gelen deniz, nehir, göl, dağ, boğaz gibi tür bildiren ikinci adlar da büyük harfle başlar: Ağrı Dağı, Van Gölü, İstanbul Boğazı.

Saray, köşk, han, kale, köprü gibi yapı adlarının tüm kelimeleri büyük harfle başlar: İshakpaşa Sarayı, Galata Köprüsü. Yer bildiren özel isimlerde kısaltmalı söyleyiş söz konusu olduğunda, yer adının ilk harfi büyük yazılır: Hisar'dan, Boğaz'dan.

Kurum, kuruluş ve kurul adlarının her sözcüğü büyük harfle başlar: Türkiye Büyük Millet Meclisi, Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı.

Kanun, tüzük, yönetmelik adlarının her kelimesi de büyük harfle başlar: Medeni Kanun, Türk Bayrağı Tüzüğü.

Bunu bilmek işine yarar: Kitap, dergi, gazete ve sanat eserlerinin adlarındaki her sözcük büyük harfle başlar: Nutuk, Kaplumbağa Terbiyecisi, Onuncu Yıl Marşı. Ancak "gazete, dergi, tablo" sözcükleri özel ada dahil değilse küçük harfle başlar: Milliyet gazetesi.

Diğer Büyük Harf Kullanım Yerleri ve Sayıların Yazımı

Tarihî olay, çağ ve dönem adları büyük harfle başlar: İlk Çağ, Yükselme Devri. Bayramlar ve özel günlerin adları da büyük harfle başlar: Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı, Anneler Günü.

Kurultay, bilgi şöleni gibi toplantıların adlarında her kelimenin ilk harfi büyük yazılır. Özel adlardan türetilen bütün kelimeler büyük harfle başlar: Türklük, İstanbullu.

Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar: 29 Mayıs 1453 Salı günü. Ancak belirli bir tarihi belirtmeyen ay ve gün adları küçük harfle başlar.

Tabela ve levhalardaki yazılarda geçen kelimeler büyük harfle başlar: Giriş, Çıkış, Müdür.

Sayıların Yazımı

Sayılar metinlerde genellikle yazıyla yazılır: "Üç ay sonra İzmir'e gideceğim." Ancak saat, para tutarı, ölçü, istatistik veriler için rakam kullanılır: "Bugün okula saat 11.00'de gideceğiz."

Birden fazla kelimeden oluşan sayılar ayrı yazılır: üç yüz altmış beş. Ancak senet, çek gibi belgelerde değişiklik yapılmaması için sayılar bitişik yazılır: 675,53 (altıyüzyetmişbeşTL, otuzbeşkr)

İşinize yarayacak ipucu: Dört veya daha çok basamaklı sayılarda, sayılar sondan üçlü gruplara ayrılarak yazılır ve aralarına nokta konur: 4.567, 75.627.384. Kolay okunabilmesi için "bin, milyon" gibi kelimeler yazıyla da gösterilebilir: 75 milyon 627 bin 384.

Sıra Sayıları ve Birleşik Kelimelerin Yazımı

Sıra sayıları yazıyla veya rakamla gösterilebilir. Rakamla gösterildiğinde ya noktayla (15.) ya da kesme işaretiyle ve ekle (15'inci) yazılır. Rakamla gösterilen sıra sayılarında hem nokta hem ek kullanılmaz; sadece kesme işareti ve ek yazılır: 8'inci (doğru), 8.'inci (yanlış).

Üleştirme sayıları rakamla değil yazıyla gösterilir: sekizer (doğru), 8'er (yanlış).

Birleşik Kelimelerin Yazımı

Ses düşmesine uğrayan birleşik kelimeler bitişik yazılır: cumartesi (cuma ertesi), nasıl (ne asıl), kaynana (kayın ana).

"Et-" ve "ol-" yardımcı fiilleriyle birleşirken ses düşmesine veya ses türemesine uğrayan kelimeler bitişik yazılır: kaybolmak, hissetmek, emretmek.

Benzetme yoluyla anlam değişmesine uğrayan birleşik sözcükler bitişik yazılır: altınbaş (kavun), kedigözü (lamba), narçiçeği (renk).

"-a, -e, -ı, -i, -u, -ü" zarf-fiil ekleriyle kurulan fiiller bitişik yazılır: yapabilmek, uyuyakalmak, gelivermek.

Bunu hatırla: Sıfat-fiil ekleriyle $-an/-en, -r/-ar/-er, -maz/-mez, -mış/-miş$ kalıplaşan birleşik sözcükler bitişik yazılır: ağaçkakan, gökdelen, hacıyatmaz. Ayrıca bir veya iki öğesi çekimli fiil olan birleşik kelimeler de bitişik yazılır: külbastı, biçerdöver, imambayıldı.

Diğer Birleşik Kelimeler ve Yer Adlarının Yazımı

Emir kipiyle kurulan kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır: alaşağı, ateşkes, yapboz, çekyat.

Türkçe yer adları genellikle bitişik yazılır: Çanakkale, Pınarbaşı, Kabataş. Şehir, kent, köy gibi sözcüklerle kurulan yer adları da bitişik yazılır: Akşehir, Elmadağ, Akdeniz.

Ara yönleri belirten sözcükler bitişik yazılır: kuzeybatı, güneydoğu. "Alt, üst, üzeri" sözleriyle oluşan ve somut yer bildirmeyen birleşik sözcükler bitişik yazılır: ayakaltı, gözaltı, akşamüzeri.

Gelenekleşmiş olarak bitişik yazılan sözcükler de vardır: başbakan, aşçıbaşı, eloğlu, ağabey. Ayrıca "biraz, birkaç, birtakım, hiçbir" gibi belirsizlik sıfatları ve zamirleri bitişik yazılır.

Ev sözcüğüyle kurulan bileşik sözcükler bitişik yazılır: aşevi, bakımevi, gözlemevi. "Hane, name, zade" kelimeleriyle oluşturulan birleşik kelimeler de bitişik yazılır: dershane, beyanname, haramzade.

Bilgi Notu: "Eczahane, hastahane, pastahane, postahane" sözleri yaygın kullanım nedeniyle "eczane, hastane, pastane, postane" biçiminde yazılır.

Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler ve Sayıların Yazımı

"Etmek, edilmek, eylemek, olmak, olunmak" yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiiller, ses düşmesi veya türemesi yoksa ayrı yazılır: alt etmek, dans etmek, var olmak.

Birleşme sırasında anlamı değişmeyen birleşik kelimeler ayrı yazılır:

• Hayvan türleriyle: köpek balığı, bal arısı
• Bitki türleriyle: çörek otu, kuş üzümü
• Eşya adlarıyla: duvar saati, el sabunu
• Yiyecek adlarıyla: tulum peyniri, kuru yemiş
• Zamanla ilgili: gece yarısı, hafta sonu

"-r/-ar/-er, -maz/-mez, -an/-en" sıfat-fiil ekleriyle kurulan sıfat tamlaması yapısındaki birleşik kelimeler ayrı yazılır: çalar saat, tükenmez kalem, döner sermaye.

Renk adları ayrı yazılır: gümüş rengi, limon sarısı. Rengin tonunu belirtmek için kullanılan sıfatlar da ayrı yazılır: açık mavi, koyu yeşil.

Yer adlarında kullanılan "batı, doğu, güney, kuzey, aşağı, yukarı" kelimeleri ayrı yazılır: Batı Trakya, Orta Asya, Yakın Doğu.

Önemli: Kişi adlarından oluşmuş yer ve kuruluş adlarında şahıs adları ayrı yazılır: Yunus Emre Mahallesi, Nene Hatun Caddesi (sondaki unvanlar hariç).

Diğer Ayrı Yazılan Kelimeler ve Kısaltmaların Yazımı

"Dış, iç, sıra" sözleriyle oluşturulan birleşik kelimeler ayrı yazılır: çağ dışı, hafta içi, peşi sıra.

İyi dilek, karşılama ve uğurlama sözleri ayrı yazılır: hoşça kal, sağ ol, güle güle. (Ancak "günaydın, başsağlığı" sözleri istisnadır ve bitişik yazılır.)

"Alt, üst, ana, ön, art, yan, karşı, iç, dış" gibi sözlerle başlayan birleşik kelimeler ayrı yazılır: alt yazı, ana bilim dalı, ön söz, yan etki.

Kısaltmaların Yazımı

Özel isimlerin kısaltmaları büyük harfle başlar ve sonuna nokta konur: Alb. (albay), Prof. (profesör). Noktalı kısaltmalara ek getirilirken kelimenin okunuşu esas alınır: Alb.dan, Prof.ün.

Birkaç sözcükten oluşan kurum adları, her sözcüğün ilk harfi alınarak kısaltılır ve harfler büyük yazılır, nokta konmaz: TRT, PTT (doğru), T.R.T., P.T.T. (yanlış).

Büyük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde kısaltmanın son harfinin okunuşu esas alınır: TRT'den (doğru), TRT'dan (yanlış).

Önemli Bilgi: Bazı kısaltmalar küçük harflerle yazılır ve sonuna nokta konmaz: m (metre), l (litre). Küçük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde sözcüğün okunuşu esas alınır: kg'dan (doğru), kg'den (yanlış).

Kelime ve Eklerin Yazımı

"de/da" Bağlacının Yazımı

Bağlaç olan "da, de" her zaman ayrı yazılır. Kendisinden önceki kelimenin son ünlüsüne göre ünlü uyumlarına uyar. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz:

• Durumu ona da bildirdi.
• Kardeşi de gelecekmiş.

"Ya" sözüyle birlikte kullanılan "da" mutlaka ayrı yazılır: O ya da sen, biriniz benimle gelin.

Ayrı yazılan "da, de" hiçbir zaman "ta, te" biçiminde yazılmaz. Kesme işaretiyle ayırmak da yanlıştır: Orhan da geldi (doğru), Orhan'da geldi (yanlış).

Bulunma durum eki olan "-da, -de, -ta, -te" ise sözcüğe bitişik yazılır. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulur: Eşyaları arabada unutmuş.

"ki" Bağlacının Yazımı

Bağlaç olan "ki" ayrı yazılır. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz:

• Böyle de olmaz ki!
• Erken çıkalım ki yemeğe yetişelim.

Pratik İpucu: Kalıplaşmış "ki"ler ise bitişik yazılır: sanki, oysaki, mademki, belki, halbuki, çünkü, meğerki, illaki. Bir kelimenin sonuna "-ler, -lar" eki getirdiğimizde anlam bozulmuyorsa bu ek olan "-ki"dir ve bitişik yazılır, anlamı bozuluyorsa bu bağlaç olan "ki"dir ve ayrı yazılır.

"mı" Soru Eki, Bağlaçlar ve Diğer Yazım Kuralları

"mı" Soru Ekinin Yazımı

Soru eki olan "mı" her zaman ayrı yazılır ve ünlü uyumlarına uyar:

• Bana da pasta kaldı mı?
• Arkadaşlığımız bitti mi?

Soru ekinden sonra gelen ekler, bu ekle bitişik yazılır: Bugün sinemaya gidebilir miyim?

Bu ek sorudan başka görevlerde kullanıldığında da ayrı yazılır: İlginç mi ilginç bir kitap.

"ne... ne..." Bağlacı

Bu bağlacın kullanıldığı cümlelerin yüklemi olumlu olmalıdır:

• Ne Almanya'da ne Fransa'da aradığı ilacı bulamadı. (yanlış)
• Ne Almanya'da ne Fransa'da aradığı ilacı bulabildi. (doğru)

Pekiştirmelerin Yazımı

İlk hecenin sonuna "m, p, r, s" seslerinden biri getirilerek yapılan pekiştirmeler bitişik yazılır: masmavi, tertemiz, apaçık.

Kuralsız pekiştirmeler de bitişik yazılır: paramparça, güpegündüz, sırılsıklam.

Sözcüğün ilk hecesinden özel olarak oluşturulan ikileme biçimindeki pekiştirmeler ayrı yazılır: bas bas bağırmak, ter ter tepinmek.

Bunu aklında tut: İkilemeler her zaman ayrı yazılır: oynaya oynaya, baş başa. İkilemeyi oluşturan sözcüklerin arasına noktalama işareti konulmaz. Sözcüğün ilk sesi yerine "m" sesi getirilerek yapılan ikilemeler de ayrı yazılır: kitap mitap, akıl makıl.