Fiilde Çatı

Fiilde çatı, fiillerin özne ve nesne ile kurduğu ilişkileri inceleyen önemli bir dilbilgisi konusudur. Bu konu KPSS sınavlarında son 5 yıldır çıkmamış olsa da Türkçe dilbilgisi için temel bir konudur.

Fiil çatıları temelde iki ana kategoride incelenir: öznesine göre ve nesnesine göre. Öznesine göre çatılar: etken, edilgen, dönüşlü ve işteş çatı olarak ayrılırken; nesnesine göre çatılar: geçişli, geçişsiz, oldurgan ve ettirgen çatı olarak sınıflandırılır.

💡 İpucu: Çatı özellikleri sadece fiillerde aranır, isim soylu sözcüklerde aranmaz. Sınavda "hangisinde çatı özelliği aranmaz?" şeklinde soru çıkarsa, yüklemi isim olan cümlelere odaklanmalısınız.

Öznesine Göre Fiil Çatıları

Etken çatıda özne, işi kendisi yapar ve herhangi bir çatı eki almaz. "KPSS'den yüksek puan alacağım" cümlesinde yüklem etken çatılıdır ve özne gerçek veya gizli öznedir.

Edilgen çatıda ise özne işi yapmaz ama işten etkilenir. Yüklem -l veya -n eklerini alır. "Yeni bir deprem bekleniyor" cümlesinde özne sözde veya örtülü öznedir.

Dönüşlü çatıda özne işi kendisi yapar ve bundan kendisi etkilenir. Etken çatıdan farkı, -l veya -n eki almasıdır. "Genç kız aynada bakıp süslendi" örneğinde olduğu gibi.

İşteş çatıda ise işi birlikte veya karşılıklı yapma anlamı vardır ve yüklem -ş veya -laş, -leş ekini alır. Örneğin: "Yıllarca yazıştık onunla ama bir türlü kavuşamadık."

🔍 Önemli Not: Çatı ekleri yapım ekidir ve bu ekleri alan sözcükler yapısı bakımından türemiş kabul edilir $sadece -laş ve -leş ekleri hariç$.

Nesnesine Göre Fiil Çatıları

Geçişli çatı, cümlede nesne bulunan veya nesne alabilen fiillerdir. "Neyi, kimi, ne?" sorularına cevap verirler. "Kardeşim bir bardak su getirdi" cümlesindeki "getirmek" fiili geçişlidir.

Geçişsiz çatıda ise cümlede nesne yoktur ve "onu" eklendiğinde yüklemi çekimlenemez. "Öğretmenin esprisine çok güldük" cümlesindeki "gülmek" fiili geçişsizdir.

Oldurgan çatı, geçişsiz fiillerin -r, -t, -dır ekleri alarak geçişli hale gelmesidir. Olmayan bir şeyi olur hale getirir. "Komik sözleriyle hepimizi güldürmüştü" örneğinde geçişsiz "gülmek" fiili, "güldürmek" şeklinde oldurgan yapılmıştır.

⚠️ Dikkat: Geçişsiz çatılı fiiller edilgen yapılırsa, cümlede özne bulunmaz. Örnek: "Bir hışımla pikniğe gidildi."

Ettirgen Çatı

Ettirgen çatı, geçişli fiillerin -r, -t, -dır ekleri alarak geçişlilik derecesini artırmasıdır. Bu çatıda işi başkasına yaptırma anlamı vardır.

"Anlamadığı soruyu öğretmenine çözdürdü" cümlesinde "çözmek" zaten geçişli bir fiildir, ama "çözdürmek" şeklinde ettirgen yapılarak başkasına yaptırma anlamı kazandırılmıştır.

"Okuma yazma bilmeyen yaşlı kadın askerdeki oğluna mektup yazdırdı" örneğinde de "yazmak" fiili ettirgen çatıya dönüştürülmüştür.

💫 İlginç Bilgi: Ettirgen çatıda işin gerçek yapıcısı cümlede dolaylı tümleç olarak yer alır. "Soruları bilen kişilere hazırlatmışlar" cümlesinde olduğu gibi.