Cümlede Anlam

Sınavda başarılı olmak istiyorsan cümlede anlam konusunu iyi anlamalısın. Bu ünite, KPSS Türkçe sınavında düzenli olarak karşına çıkacak ve 1-3 soru ile karşına gelecek.

Cümle anlamını kavramak, hem anlama hem de anlatma becerilerinin temelidir. Günlük hayatta da kullandığımız bu beceri, sınavda büyük önem taşır.

Üniteyi çalışırken, farklı cümle türlerini ve aralarındaki nüansları iyi anlamaya odaklanmalısın.

Anlamlarına Göre Cümleler

Öneri cümleleri, daha iyi bir sonuç almak için tavsiye içeren cümlelerdir. "Sınavda vakit kaybı yaşamamak için her gün düzenli olarak paragraf soruları çözülmelidir" gibi.

Eleştiri cümleleri, başkalarına yönelik olumlu veya olumsuz yorumlardır. "Yazar, Kuvayımilliye yıllarını başarılı bir biçem ile gözler önüne sermiş" cümlesi olumlu eleştiriye örnektir.

Öz eleştiri cümleleri ise kişinin kendisi hakkındaki değerlendirmeleridir: "İyi ki Türkçe öğretmeni olmuşum" gibi.

Dikkat! Hayıflanma ile pişmanlık cümlelerini karıştırma. Hayıflanmada yapılmayan işlerden, pişmanlıkta ise yapılan işlerden duyulan üzüntü vardır.

Ön yargı cümleleri, bir şey sonuçlanmadan peşin hüküm içerir: "Bu kitap bittiğinde en çok satan kitap olacak."

Hayıflanma cümleleri, yapmadığımız işler için duyduğumuz üzüntüyü belirtir: "Keşke, zamanında daha fazla paragraf sorusu çözseydim!"

Cümlede Anlam Çeşitleri

Sitem cümleleri, olumsuz bir yorumu direkt olarak karşımızdakinin yüzüne söylediğimiz cümlelerdir: "İstanbul'a kadar geldin, neden beni görmeden gittin?"

Pişmanlık cümleleri, geçmişte yaptığımız bir işten duyduğumuz memnuniyetsizliği ifade eder: "Fırsat varken soru çözmeyi bırakmak bana iyi gelmedi."

Tahmin cümleleri bir şey olmadan fikir belirtirken, varsayım cümleleri ise bir şey olmamış olsa bile onu olmuş gibi düşünmektir: "Düşün ki KPSS'yi kazandın, öğrenmeyi bırakacak mısın?"

Karşılaştırma cümlelerinde iki veya daha fazla durum kıyaslanır. "Son yüzyılda Orta Doğu kadar karışan bir yer yok" gibi.

Unutma! Küçümseme cümleleri karşı tarafı hor görürken, azımsama cümlelerinde bir şeyin yetersizliğinden bahsedilir; hor görme anlamı yoktur.

Beklenti cümleleri, henüz sonuçlanmamış bir durum için öngörü içerir: "Bu çalışmayla iyi bir puan alacağını umuyor."

Gerçekleşmemiş beklenti cümleleri ise beklentinin sonuçlanmadığını belirtir: "Bu seneki çalışmayla KPSS'yi kazanır sanmıştık."

Cümlede Anlam İlişkileri

Eşitlik cümleleri, bir durumun eşit olarak paylaştırıldığını gösterir: "Cevizleri üçer üçer paylaştırdık."

Saptama cümleleri, olmuş bir durumu yorum katmadan aktarır: "Güney Marmara'da bugün hava bulutlu." Bu cümleler genellikle nesneldir.

Çıkarım cümleleri ise olmuş bir duruma yorum katarak sonuç çıkarır: "Bugün hava bulutlu, akşama yağmur yağabilir." Bu cümleler genellikle özneldir.

Sınav taktiği: ÖSYM son yıllarda neden-sonuç ilişkisi sorularını "yargı gerekçesiyle birlikte verilmiştir" veya "kendinden önceki yargının gerekçesi durumundadır" şeklinde sormaktadır!

Neden-sonuç ilişkisi cümlelerinde bir sonuç bir nedene bağlanır. "FSM Meydanı'nda rögar kapağı tıkandığı için sular taşmış." Bu cümlelerde "-için, -dığından, -den dolayı" gibi ekler kullanılır.

Amaç-sonuç ilişkisi cümlelerinde ise bir sonuç belirli bir amaç için yapılır: "Sınavda iyi puan almak için durmadan paragraf sorusu çözüyor." "-mek üzere" bulunan cümleler her zaman amaç-sonuç ilişkisi içerir.

Koşul-sonuç cümlelerinde bir eylem bir şarta bağlanır: "Temiz bir dünya istiyorsanız yerlere çöp atmayın." Bu cümlelerde "-ince, -dıkça, -se" gibi ekler kullanılır.

Anlatıma Göre Cümleler

Öznel anlatım cümleleri, kişinin kendi yorumunu kattığı, kanıtlanamaz ifadelerdir: "Yazar, eserindeki kişilere ruh vererek onları konuşturmuş." Bu cümleler kişiden kişiye değişebilir.

Nesnel anlatım cümleleri, yorum içermeyen, kanıtlanabilir ifadelerdir: "Ozon tabakasındaki delik her geçen gün büyüyor." Bu cümleler herkes için aynıdır ve doğruluğu veya yanlışlığı ispatlanabilir.

Dikkat et: ÖSYM son yıllarda "... anlatıma göre farklıdır?" yerine "... kanıtlanabilirlik açısından farklıdır?" şeklinde soru sormaktadır. İkisi de aynı anlama gelir!

Doğrudan anlatım cümlelerinde söz veya cümle değiştirilmeden, olduğu gibi aktarılır. Bu cümleler genellikle tırnak işareti içinde verilir: "Ona: 'Utanmıyorsan dilediğini yap.' demiş."

Dolaylı anlatım cümlelerinde ise söz veya cümle değiştirilerek aktarılır. Bu cümlelerde "-dığını, -eceğini" gibi ekler kullanılır: "Ercan Hoca her gün en az 30 tane paragraf sorusu çözmemiz gerektiğini söyledi."

Anlatıma göre cümleleri ayırt edebilmek, sınavda karşına çıkacak sorularda büyük avantaj sağlayacaktır. Her tür için bol örnek çözmeyi unutma!

Kesin Yargı Soruları

Kesin yargı soruları ÖSYM'nin sıkça sorduğu soru tiplerindendir. Bu soruları çözerken metinde kesin olarak ifade edilen yargıyı bulman gerekir.

Çözümde şu noktalara dikkat etmelisin:

1. Karşılaştırma sözcükleri "-se, en, daha, kadar, çok" gibi ifadelere dikkat et. Bunlar cümleye karşılaştırma anlamı katarak başka benzerlerinin de olduğunu gösterir. "Necip Fazıl Türk edebiyatının en önemli şairlerinden birisidir" cümlesinde "en" sözcüğü, başka önemli şairlerin de olduğunu kesin olarak belirtir.

2. "İlk", "tek" ve "son" sözcükleri önemli ipuçlarıdır. "İlk" sözcüğü o durumun daha önce hiç olmadığını, "tek" sözcüğü ondan başka olmadığını, "son" sözcüğü ise daha önce de olduğunu gösterir.

Püf noktası: "İlk" ile "tek" aynı anlama gelmez! İlk olan şeyin ikincisi, üçüncüsü olabilir; tek olan şeyin ise başkası yoktur.

3. "De" bağlacı ve benzer anlamdaki "bile", "dahi" sözcükleri cümleye kesinlik anlamı katar. "Türk edebiyatında da romanın çok güzel örnekleri vardır" cümlesinde, başka edebiyatlarda da güzel romanlar olduğu kesindir.

Kesin yargı sorularında genel kültür bilgini soruya katma ve sadece verilen bilgilerden hareket et. Bu, yanılgıya düşmeni önleyecektir.

Kesin Yargı Sorularına Yaklaşım

Kesin yargı sorularında "önce" ve "sonra" sözcüklerine özellikle dikkat etmelisin. Bir durumun öncesi ve sonrası hakkında metinde açıkça belirtilmeyen şeyler kesin olarak çıkarılamaz.

"Ülkemizde bu hafta da yağmur bekleniyor" cümlesinden, geçen hafta da yağmur beklendiği kesin olarak çıkar, fakat yağmurun yağdığı veya önümüzdeki hafta da yağmur beklendiği kesin olarak çıkarılamaz.

Soru çözümünde şu stratejileri uygula:

1. Seçeneklerde, metinde geçen anahtar sözcüklerin aynısını, eş veya yakın anlamlısını ara.

2. Metinde hiç bahsedilmeyen bir konuyla ilgili seçenekler doğru cevap olmaz.

3. Kesinlik bildiren ifadeleri belirle: "kesinlikle", "mutlaka", "şüphesiz" gibi.

Örnek: "Zühre olarak bilinen Venüs ve Mars olarak bilinen Merih, Güneş sisteminde birbirine en çok benzerlik gösteren iki gezegendir." cümlesinden "Güneş sisteminde birbirine benzeyen başka gezegenler de vardır" yargısı kesin olarak çıkar.

Kesin yargı sorularında başarılı olmak için bol örnek çözmeli ve cümledeki kesinlik bildiren ifadeleri doğru tespit etmelisin. Bu beceri, sınavda seni bir adım öne taşıyacaktır.

Örnek Kesin Yargı Soruları

Kesin yargı sorularıyla ilgili becerini geliştirmek için şu örnek soruları inceleyelim:

Örnek 1: "16. yüzyılda Avrupa'da astronominin önemi anlaşılınca Müslümanların astronomi ile ilgili çalışmalarından hareketle Batı'da da yeni bir düzen olarak uzay çalışmaları ortaya çıktı."

Bu cümleden kesin olarak çıkarılabilecek yargı: "Astronomi ile ilgili edinilen kazanımlar Batı'da astronomiye karşı yeni bir gelişim oluşturmuştur."

Örnek 2: "Zühre olarak bilinen Venüs ve Mars olarak bilinen Merih, Güneş sisteminde birbirine en çok benzerlik gösteren iki gezegendir."

Bu cümleden kesin olarak çıkarılabilecek yargı: "Güneş sisteminde birbirine benzeyen başka gezegenler de vardır." ("en çok" ifadesi, başka benzeyen gezegenlerin de olduğunu gösterir.)

Örnek 3: "Necip Fazıl Edebiyat Ödülü'nün bu yıl 'öykü' dalında verilmesi kararlaştırılmıştır; ödüle, 11 Aralık 2009-11 Aralık 2010 tarihleri arasında basılmış öykü kitapları aday olabilecektir."

Bu cümleden kesin olarak çıkarılabilecek yargı: "Bir önceki yıl ödül farklı bir türde yazılmış yapıta verilmiştir." ("bu yıl" ifadesi, önceki yıl farklı bir dalda verildiğini gösterir.)

Bu örneklerde kesin yargıları belirlerken cümledeki anahtar ifadelere dikkat ettiğini ve sadece cümlede verilen bilgilerden hareket ettiğini unutma. Kesin yargı sorularında başarılı olmak için cümleleri dikkatli okuyup, içerdikleri kesinlikleri doğru tespit etmelisin.