Türk Dili ve Edebiyatı: 9. Sınıf Yazım Kuralları Rehberi

Temel Yazım Kuralları - Her, Şey ve Diğer Önemli Kelimeler

Yazım kurallarında en çok karıştırılan kelimeler "her" ve "şey" ile başlayan sözcükler. "Her" kelimesi "herhangi" dışında her zaman ayrı yazılıyor: "her an", "her gün", "her zaman" gibi.

"Herhalde" kelimesinin yazımı ise anlamına göre değişiyor. "Ben onu her halde sevdim" (her durumda anlamında) ayrı, "O beni herhalde sevdi" (muhtemelen anlamında) bitişik yazılıyor.

"Şey" sözcüğü de belgisiz zamir olarak kullanıldığında her zaman ayrı yazılıyor: "herhangi bir şey", "her şey" şeklinde.

Önemli: "Her halde" mi "herhalde" mi? Anlamına bak - "her durumda" mı "muhtemelen" mi?

Miktar Belirten Kelimeler ve Özel Durumlar

Miktar bildiren kelimeler genelde bitişik yazılıyor: "birçok", "birkaç", "biraz", "hiçbir" hep bitişik. Bunların çoğul şekilleri de aynı şekilde: "birçoğu", "birkaçı", "hiçbiri".

"Birtakım" kelimesi anlamına göre yazılıyor. Belirsizlik anlamında "birtakım psikolojik sorunlar" bitişik, sayı anlamında "bir takım kalem" ayrı yazılıyor.

Yer bildiren kelimeler (alt, üst, üzeri) somut yer belirtiyorsa ayrı, soyut anlamdaysa bitişik yazılıyor. "Deniz altı bölge" ayrı ama "denizaltı araç" bitişik yazılır.

"İçi, dışı, sıra" kelimeleri daima ayrı yazılıyor: "yurt içi", "yurt dışı", "peşi sıra".

Taktik: Somut mu soyut mu? Gözle görebiliyorsan ayrı, göremiyorsan bitişik!

Ek ve Son Ek Kuralları

"Hane, sever, perver, zade, zede" son ekleri her zaman bitişik yazılıyor: "yemekhane", "vatansever", "vatanperver", "amcazade", "depremzede".

"Ev" kelimesi "day evi, baj evi, orman evi" dışında daima bitişik yazılıyor: "öğretmenevi", "huzurevi", "konukevi".

"Baş" kelimesi bir ismi niteleme görevinde kullanıldığında bitişik yazılıyor: "başparmak", "başrol". Topluluk lideri anlamında da bitişik: "başpehlivan", "onbaş".

"Kuru" kelimesi her zaman ayrı yazılıyor: "kuru yemiş", "kuru fasulye", "kuru kafa".

Hatırlatma: "Sever"leri ayırmayın - hep bitişik!

Satır Sonu ve Ek Yazım Kuralları

Satır sonunda tek harf bırakılması yasak: "e-vurtma" veya "matba-a" gibi yazımlar yanlış. Sayılara gelen ekler kesme işareti ile ayrılır, satır sonunda kısa çizgi kullanılmaz.

Birleşik sözcükler hecelenir ken tek sözcük gibi kabul edilir: "hanımeli" → "ha-ni-me-li" şeklinde. Yan yana ünsüz harfler varsa, sondaki ünsüz bir üstteki ünlü ile ayrılır.

Özel isimlere gelen çekim ekleri (lar, ler hariç) kesme işareti ile ayrılır: "Adana'dan". Ama yapım ekleri bitişik yazılır: "Adanalı".

Yapım ekinden sonra gelen çekim ekleri de bitişik: "Adanalıdan" doğru, "Adanalı'dan" yanlış.

Dikkat: Özel isimler + yapım eki = bitişik yazım!

"-ki" ve "-de, -da" Eklerinin Yazımı

"-ki" bağlacı bazı kelimelerde bitişik yazılır: "belki", "oysaki", "halbuki", "sanki". Diğer durumlarda anlam testini uygula: çıkarınca anlam bozuluyorsa ek (bitişik), bozulmuyorsa bağlaç (ayrı).

Fiilden sonra gelen "-ki" her zaman bağlaçtır ve ayrı yazılır. "-imki, -inki" şeklindeyse ilgi zamiri olarak bitişik yazılır.

"-de, -da" bağlacı cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz ve daima ayrı yazılır. Ek olan "-de, -da" ise cümleden atılınca anlam bozulur, bitişik yazılır.

"İstanbul'da yaşar" (ek-bitişik) vs "İstanbul da dünyanın en turistik şehirlerinden biri" (bağlaç-ayrı).

Test yöntemi: Çıkar, anlama bak - bozuluyorsa bitişik, bozulmuyorsa ayrı!

Soru Edatı ve Olumsuzluk Eki

"-mi" soru edatı hiçbir zaman bitişik yazılmaz, ama kendinden sonraki eke bitişik yazılır: "yeşil mi", "duyabiliyor musun". Kesme işareti veya kısa çizgi kullanılmaz.

Olumsuzluk eki "-ma, -me" ile soru edatının farkını ayırt etmek önemli. "-mı, -mi" -yor'dan önce gelirse olumsuzluk eki (bitişik), sonra gelirse soru edatı (ayrı).

"Gelmiyor mu?" (soru edatı - ayrı) vs "gelmemiş" (olumsuzluk eki - bitişik) arasındaki farkı iyi anlaman gerekiyor.

Bu ayrım sınav sorularında sık sık çıkar, bu yüzden örneklerle pratik yapmak çok faydalı.

Pratik kural: -yor'dan önce mi sonra mı? Önce = olumsuzluk (bitişik), sonra = soru (ayrı)!

İkilemeler, Pekiştirmeler ve Sayılar

İkilemeler her zaman ayrı yazılır ve araya noktalama işareti girmez: "art arda", "baş başa", "yan yana", "gide gide". Özellikle aynı kelimenin tekrarıyla kurulan ikilemelere dikkat et.

"p, m, s, k" harfleriyle yapılan pekiştirmeler daima bitişik yazılır: "sapasağlam", "yapayalnız", "karmakarışık". "Temiz mi temiz", "kırmızı mı kırmızı" gibi kullanımlar ise ayrı yazılır.

Sayı yazımında banka, çek, senet hariç her sözcük ayrı yazılır: "iki yüz on üç bin". Oyun adı olan sayılar bitişik: "yüz bir oynuyormuş".

Üleştirme sayıları (-ar, -er, -şar, -şer) rakamla yazılamaz: "ikişer" doğru, "2'şer" yanlış.

Kolay kural: İkilemeler ayrı, pekiştirmeler bitişik!

Sayı Yazımının Son Detayları

Üleştirme sayı sıfatları olan "-ar, -er, -şar, -şer" ekini alan sayılar mutlaka harfle yazılır. Rakamla yazılması kesinlikle yanlıştır.

Bu kural hiçbir istisna kabul etmiyor: "üçer" doğru, "3'er" kesinlikle yanlış; "beşer" doğru, "5'er" yanlış.

Sayılarda ünsüz uyumu kuralları da geçerli, bu kurallara uymamak yazım yanlışına neden olur.

Unutma: Üleştirme sayıları hep harfle!