Tanzimat Edebiyatı Nedir? Dönemin Özellikleri ve Önemli Sanatçılar

Tanzimat I ve II. Dönem Özellikleri

Tanzimat I. Dönem, "sanat toplum içindir" anlayışıyla hareket ediyordu. Şinasi ve Ahmet Mithat gibi yazarlar sade dil kullanmayı hedeflerken, halk için anlı hürriyet, vatan, hak gibi konuları işliyorlardı. Bu dönemde klasisizm ve romantizm akımları etkili oldu.

Tanzimat II. Dönem ise daha şanslı sanatçılara sahipti. Bu dönemin yazarları maddi açıdan daha iyi durumda olup, kaliteli eğitim almışlardı. "Sanat sanat içindir" anlayışıyla I. Döneme göre daha az ağır dil kullandılar.

Dönemler arasındaki temel fark şu şekilde: I. Dönem "göz için kafiye", II. Dönem ise "kulak için kafiye" anlayışını benimsedi. II. Dönemde tabiat ve ölüm temaları edebiyatta geniş yer buldu.

Dikkat! Recaizade Mahmut Ekrem ile şiirin konusu genişledi ve Servetifünun edebiyatının altyapısı hazırlandı.

Tanzimat Dönemi Çeviriler ve İlkler

Tanzimat Dönemi çeviri faaliyetleriyle başladı. Telemak (Yusuf Kamil Paşa) ilk roman çevirisi olurken, Monte Cristo (Teodor Kasap) ve Sefiller çevirisi gibi önemli eserler Türk okuyucusuyla buluştu.

Şiir çevirilerinde Şinasi'nin "Tercüme-i Manzume"si ilk başarılı örnek oldu. Sadullah Paşa'nın "Göl"ü Lamartine'den, "Tifl-i Naim" ise Victor Hugo'dan çevrildi.

Şinasi, Tanzimat'ın öncü ismiydi. İlk şiir çevirisi, ilk tiyatro (Şair Evlenmesi), ilk özel gazete (Tercüman-ı Ahval) gibi birçok ilki gerçekleştirdi. Ayrıca noktalama işaretlerini ilk kez o kullandı.

Namık Kemal "Vatan Şairi" olarak tanınır. "İntibah" ile ilk edebi romanı yazarken, "Vatan Yahut Silistre" ile ilk sahnelenen tiyatroyu verdi.

Önemli! Ziya Paşa'nın "Harabat"ı antoloji türünde, "Defter-i Amal"ı ise anı türünde yazılmış önemli eserlerdir.

Popüler Roman ve Hikaye Yazarları

Ahmet Mithat Efendi "Yaş Makinesi" lakabıyla tanınır ve popüler roman öncüsüdür. "Hasan Mellah" ilk romanı ve ilk macera romanıyken, "Felatun Bey ile Rakım Efendi" yanlış batılılaşma temasını işler. "Esrar-ı Cinayat" ise ilk polisiye romandır.

Şemsettin Sami, dil ve sözlük çalışmalarıyla öne çıkar. "Taşşuk-ı Talat ve Fitnat" ilk yerli romanımız olup, "Kamus-ı Türki" ilk Türkçe sözlüktür. "Kamusul Alam" ise Türkçe yazılmış ilk ansiklopedidir.

Ahmet Vefik Paşa devlet adamlığının yanında tiyatro tutkunuydu. "Zoraki Tabip" gibi tiyatrolar yazarken, "Lehce-i Osmani" ile Türkçe'den Türkçe'ye ilk sözlük çalışmasını yaptı.

Ahmet Mithat'ın "Avrupa'da Bir Cevelan"ı ilk modern gezi yazısı, "Letaif-i Rivayet"i ise halkı eğitme amacıyla yazılmış ilk öykü koleksiyonudur.

Unutma! Bu dönemde hikaye ve roman ayrımı yoktu, yazılan ilk eserler tercümeydi.

Diğer Önemli Yazarlar ve Mizah

Direktör Ali Bey klasisizm etkisinde kaldı ve "Diyojen" mizah dergisinde yazdı. "Lehçetü'l Hakayık" ilk mizahi sözlük, "Seyahat Jurnali" ise Batılı anlamda ilk günlüktür.

Ahmet Cevdet Paşa, Fatma Aliye Hanım'ın babasıdır. "Tarih-i Cevdet" tarih eseri, "Mecelle" hukuk alanındaki çalışmasıdır. "İkdam" gazetesini çıkarmıştır.

Mizancı Murat, "Mizan" gazetesiyle İslam Birliği ideolojisini savundu. "Turfanda mı Turfa mı?" teselli romanıdır.

Teodor Kasap mizah alanının önemli ismidir. "Diyojen" mizah dergisini çıkarırken, "Monte Cristo"yu çevirdi ve "Pinti Hamit" gibi tiyatrolar yazdı.

Bilgi! Bu dönemde gazetecilik de gelişti; çok sayıda gazete ve dergi yayımlandı.

Tanzimat II. Dönem: Recaizade ve Nabizade

Recaizade Mahmut Ekrem, Tanzimat II. Dönem'in öncü şairidir ve Servetifünun'un arka planında bulunmuştur. Muallim Naci ile "kafiye tartışması"nda kulak için kafiye taraftarıydı.

"Araba Sevdası" ilk resimlenen roman olup, aynı zamanda ilk realist romandır. Bu eserde iç konuşma ve bilinç akışı teknikleri ilk kez kullanıldı. Şiirlerinde aşk, tabiat, ölüm konularını işledi.

Nabizade Nazım başlarda şiir yazdıysa da sonra hikaye ve romana yöneldi. "Karabibik"in ön sözü natüralizm ve realizmin ilk beyannamesidir. "Karabibik" ilk köy romanı, "Zehra" ise ilk psikolojik romandır.

Bu dönemde şiirde romantizm, hikaye ve romanda realizm akımları etkili oldu. Sanatçılar üslup kaidelerini (fesahat, vuzuh, tabiyet) önemsediler.

Önemli Detay! Recaizade'nin "Validem" şiiri Türk edebiyatının kafiyesiz ilk şiiridir.

Abdülhak Hamit ve Dönemin Diğer Büyük İsimleri

Abdülhak Hamit Tarhan "Şairi Azam" unvanıyla tanınır ve 21 tiyatro yazmıştır. Ölüm, metafizik, tabiat şiirinin ana konularıdır. "Makber"i eşi Fatma Hanım için, "Sahra"yı ise ilk pastoral şiir olarak yazdı.

"Nesteren", "Sardanapal", "Turhan" gibi tiyatrolarında genelde başka milletlerin tarihinden konular işledi. Divan edebiyatını bitiren isim olarak kabul edilir.

Samipaşazade Sezai'nin "Küçük Şeyler"i Batılı anlamda ilk öykü, "Sergüzeşt"i ise önemli bir romandır. "İçli Kız" gibi tiyatrolar da yazmıştır.

Muallim Naci, köyden söz eden ilk şiir yazarıdır. "Köylü Kızların Şarkısı" bu alandaki öncü eserdir. Recaizade ile kafiye tartışmasında eski taraftarı olup, "Demideme" ile ona eleştiri yazdı.

Unutma! Hamit'in "Validem" şiiri Türk edebiyatının kafiyesiz ilk şiiri olarak tarihe geçti.