Sözcükte Yapı Giriş

Sözcük yapısı, TYT Türkçe sınavlarında sıkça karşınıza çıkan önemli bir konudur. Bu konuyu iyi anlarsanız, dil bilgisi sorularında büyük avantaj sağlarsınız.

Yapı bakımından sözcükleri doğru analiz edebilmek için önce kök ve ek kavramlarını iyi anlamalısınız. Bu temel kavramlar, sözcük yapısı konusunun temelidir.

İpucu: Bir sözcüğün yapısını belirlerken her zaman sondan başa doğru ekleri çıkarmayı deneyin. Geriye kalan anlamlı en küçük parça köktür!

Sözcükte Yapı: Kök ve Ekler

Kök, bir sözcüğün parçalanamayan, anlamlı, en küçük parçasıdır. Sözcüğün kökünü bulurken sondan başa doğru ekler çıkarılır. Kökler, isim kökü ve fiil kökü olmak üzere iki temel gruba ayrılır.

Ekler ise sözcüklerin cümle içindeki görevlerini belirtmek ya da yeni sözcükler türetmek için kullanılır. Ekler, iki ana başlıkta incelenir: yapım ekleri ve çekim ekleri. Yapım ekleri eklendiği sözcükten yeni bir sözcük türetirken, çekim ekleri sözcüğün anlamını değiştirmez.

Yapım ekleri dört gruba ayrılır:

• İsimden isim yapanlar: -lik (ağaçlık), -li (akıllı), -siz (yüreksiz)
• İsimden fiil yapanlar: -la (başla-), -al $azal-$, -le (iyileş-)
• Fiilden isim yapanlar: -im (ölüm), -i (yapı), -gi (bulgu)
• Fiilden fiil yapanlar: -t (yürüt-), -n (sevin-), -dir (aldır-)

Çekim ekleri ise fiillere gelen çekim ekleri (kip ekleri, şahıs ekleri, olumsuzluk eki, ek eylem) ve isimlere gelen çekim ekleri (hal ekleri, iyelik eki, ilgi eki, çokluk eki) olarak iki gruba ayrılır.

Dikkat: Yapım eki alan sözcük gövde olarak adlandırılır. Bir sözcüğün gövde olması için en az bir yapım eki alması gerekir!

Yapı Bakımından Sözcükler

Yapı bakımından sözcükler üç ana gruba ayrılır:

Basit sözcükler, yapım eki almamış sözcüklerdir. Sadece kökten oluşurlar, ancak çekim eki alabilirler. Örneğin: "geliyorlar", "balıklar", "evimizde" sözcüklerinde yapım eki yoktur, sadece çekim eki vardır.

Türemiş sözcükler, kök ya da gövdelere yapım eki getirilerek oluşturulan yeni sözcüklerdir. En az bir yapım eki içerirler ve "gövde" olarak da adlandırılırlar. Örneğin: "gelirimiz", "balıkçılar", "evlendi" sözcüklerinde yapım eki vardır.

Birleşik sözcükler ise yeni bir kavramı karşılamak üzere birden fazla sözcüğün bir araya gelip kaynaşmasıyla oluşur. Birleşik sözcükler farklı şekillerde oluşabilir: isim tamlaması (denizaltı), bir isimle bir fiilin kaynaşması (çekyat), iki fiilin kaynaşması (dedikodu), sıfat tamlaması (Akdeniz) vb.

Birleşik yapılı eylemler de üç gruba ayrılır:

• Yardımcı eylemlerle yapılan birleşik eylemler (yardım et, perişan eyle)
• Anlamca kaynaşmış birleşik eylemler (küplere bindi, aklı başından gitti)
• Kurallı birleşik eylemler (yapabilir, gidedurun, getiriverdi)

Sınav ipucu: ÖSYM'nin çıkmış sorularında genellikle sözcüğün yapısını belirlerken yapım ve çekim eklerini ayırt etmeniz istenir. Bu noktada ekler konusuna hâkim olmanız çok önemlidir!