Sözcük Türleri: Anlamları ve Örnekleri

Sözcük Türleri

KPSS'de sözcük türleri konusu, sınavın en temel dil bilgisi alanlarından biridir. Geçmiş yıllarda özellikle "öznesi sıfat tamlamasıdır", "altı çizili sözcüğün türü nedir?" veya "yüklemi belirtili isim tamlamasıdır" gibi soru tipleriyle karşımıza çıkmıştır.

Sözcük türlerini doğru tanımlayabilmek, cümlenin yapısını anlamak için çok önemlidir. Temel olarak sözcükler sekiz ana gruba ayrılır: isim, sıfat, zamir, zarf, edat, bağlaç ve ünlem.

İpucu: Sözcük türünü belirlerken, sözcüğün cümle içindeki kullanımını ve bağlamını mutlaka dikkate almalısın. Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı türlerde olabilir!

İsimler (Adlar)

İsimler, canlı ve cansız varlıklara, somut ve soyut kavramlara ad olan sözcüklerdir. İki ana grupta inceleyebiliriz:

Özel İsimler, benzerleri bulunmayan, tek olan varlıklara verilen adlardır:

• Kişi adları: Köroğlu, Ercan, Leylâ
• Dil, din adları: Türkçe, Müslümanlık
• Ülke, şehir adları: Türkiye, Artvin
• Kurum adları: Türk Dil Kurumu, Kızılay
• Coğrafi adlar: Karadeniz, Van Gölü, Kızılırmak

Özel isimlerin ilk harfleri her zaman büyük yazılır. Örneğin: "Servetifünun gazetesi", "Fatih Sultan Mehmet Bulvarı".

Cins İsimler (tür adları) ise aynı türden olan varlık ve kavramlara verilen ortak adlardır:

• Hayvan, bitki adları: kedi, ağaç
• Organ adları: baş, kalp
• Renk adları: siyah, beyaz

İsimler KPSS'de sıklıkla tamlamalar içinde sorgulanır, bu nedenle tamlamaları iyi anlamak çok önemlidir.

İsimlerin Çeşitleri

İsimler sayı ve anlam yönünden çeşitli gruplara ayrılır:

Tekil Adlar: Sayıca tek bir varlığı karşılayan adlardır: ev, ağaç, çocuk, kitap.

Çoğul Adlar: Birden çok varlığı karşılayan, "-lar, -ler" çokluk ekiyle yapılan adlardır. Çoğul eki farklı anlamlar kazandırabilir:

• Çoğullama: Kitaplar, ağaçlar
• Aile, çevre: Elifler bize gelecek
• Abartma: Seni dünyalar kadar seviyorum
• Genelleme: Sabahları burada koşu yaparım

Topluluk Adları: Biçim olarak tekil ama anlam olarak çokluk bildiren adlardır: millet, ordu, sürü, halk.

Somut Adlar: Duyu organlarımızla algılayabildiğimiz varlık adlarıdır: insan, ağaç, rüzgâr.

Soyut Adlar: Duyu organlarımızla algılayamadığımız, düşüncede var olan kavramlardır: sevgi, hayal, öfke.

Bazı sözcükler bağlama göre anlam kazanır. Örneğin "okul" sözcüğü:

• "Okul yazın temizlenecek." (tekil ad)
• "Okul geziye gitti." (topluluk adı)

Dikkat! KPSS'de özellikle çoğul eklerin farklı anlamları sorulabilir. Mesela "-lar" eki bazen saygı (Müdür Bey'ler), bazen zaman (1980'ler) bildirebilir.

İsim Tamlamaları

İsim tamlamaları, iki ismin anlam ilişkisi kurarak oluşturduğu yapılardır. KPSS'de sıklıkla sorulur.

Belirtili İsim Tamlaması: Tamlayanın "-in" ilgi ekini, tamlananın "-i" iyelik ekini aldığı tamlamalardır.

• Diyarbakır'ın akşamı
• siyahın beyazı
• Artvin'in kebabı

Belirtili isim tamlamalarının önemli özellikleri:

1. İsim tamlamaları sıfat ve fiil dışında tüm sözcük türleriyle oluşabilir: "öğrencilerin soruları", "onların birçoğu"
2. Tamlayanla tamlanan yer değiştirebilir: "Toprakları verimlidir bu uçsuz bucaksız ovanın"
3. Tamlayanla tamlanan arasına başka sözcükler girebilir: "Bahçenin her yıl yeniden açan çiçekleri"
4. Tamlayan ve tamlanan sıfat alabilir: "Sessiz gecelerin derin yalnızlığı"
5. Tamlayan ya da tamlanan düşebilir: "Çocukluğum (benim çocukluğum) mutluluk içinde geçti"

Sınav Taktiği: Eğer soruda "tamlayanı veya tamlananı sıfat almıştır" ifadesi varsa, doğrudan belirtili isim tamlaması aranmalıdır!

Belirtisiz İsim Tamlaması ve Tamlamalar

Belirtisiz İsim Tamlaması: Tamlayanı yalın hâlde bulunan, tamlananı 3. kişi iyelik eki alan tamlamalardır.

• Türkçe dersi
• öğrenim kredisi
• toprak kokusu
• mahalle bekçisi

Belirtisiz isim tamlamalarının özellikleri:

1. Başına gelen sıfat tamlamanın tümünü etkiler: "siyah masa örtüsü", "eski cami avlusu"
2. Bir ismin sıfatı olabilir veya zarf olarak kullanılabilir: "Üzüm karası gözlerin", "Nehirler kan rengi akıyor"
3. Araya sözcük giremez, tamlayan ve tamlanan yer değiştiremez

Takısız İsim Tamlaması: Tamlayan ve tamlananın tamlama eki almadan oluşturdukları tamlamadır. Tamlayan, tamlananın neyden yapıldığını/neye benzediğini anlatır:

• ipek eldiven
• demir kapı
• altın yüzük

Zincirleme İsim Tamlaması: Birden çok isim tamlamasının iç içe geçmesiyle oluşur:

• "İslam dünyasının sorunları"
• "Türkiye'nin eğitiminin güncellenmesi"

Önemli Not! Bir soru "tamlamanın tamamını nitelemiştir" şeklindeyse, belirtisiz isim tamlaması aranmalıdır. Araya sıfat girmesi sözcüğü zincirleme yapmaz; zincirleme için en az üç isim gereklidir.

Sıfatlar (Ön Adlar)

Sıfatlar, isimleri niteleyen veya belirten sözcüklerdir. İki ana gruba ayrılır:

Niteleme Sıfatları: İsme "nasıl?" sorusu sorularak bulunur, varlıkların niteliklerini bildirir.

• Sabırlı insanlar
• Çarpık kentleşme

Niteleme sıfatlarının çeşitleri:

• Pekiştirme sıfatları: "masmavi deniz", "sapasağlam duvarlar"
• İkileme sıfatları: "yalan yanlış sözler", "şırıl şırıl sular"
• Küçültme sıfatları: "sıcacık çorba", "minicik çocuklar"
• Unvan sıfatları: "Doktor Mustafa Bey", "Gazi Osman Paşa"

Belirtme Sıfatları: İsmi belirtmeye yarayan sıfatlardır. Dört çeşittir:

• Sayı sıfatları: "on elma", "onuncu yarışmacı", "üçer elma"
• İşaret sıfatları: "bu iş", "şu ev", "o gün"
• Belgisiz sıfatlar: "bazı insanlar", "birkaç kez", "her an"
• Soru sıfatları: "hangi çocuk", "kaç kişi"

Adlaşmış Sıfat: Sıfatlar normalde isimleri niteledikleri için önlerinde isim bulunur. Ancak bu isim düşerse sıfat, isimleşir ve adlaşmış sıfat olur:

• "Çalışkan öğrenciler" → "Çalışkanlar"
• "Dinsiz insanın hakkından" → "Dinsizin hakkından"

Sınav Tüyosu: Adlaşmış sıfatları bulmak için, şüpheli sözcüğün önüne "kişi, insan, şey, renk" gibi sözcükleri koyarak test edebilirsin.

Sıfatlar ve Zamirler

Önemli Sıfat Bilgileri:

"Bir" sözcüğü dikkatle incelenmelidir:

• Eğer yerine başka sayılar (3, 5, 7) konulabiliyorsa → sayı sıfatı
• Eğer önüne "herhangi" kelimesi konulabiliyorsa → belgisiz sıfat
• Eğer yerine "aynı" sözcüğü konulabiliyorsa → niteleme sıfatı

Zamirler (Adıllar) Zamirler, isimlerin yerini tutan sözcüklerdir. Zamir olan yerde bağlantılı olduğu bir isim bulunmaz.

Kişi Zamirleri: İnsan isminin yerini tutan zamirlerdir:

• ben, sen, o, biz, siz, onlar

Zamirler çekim eklerini alabilir: "bana", "seni", "ondan", "sizde"

Kişi zamirleri yapım eki alırsa zamirlik özelliğini kaybeder:

• "Sensiz kişi" (sıfat)
• "Bencil insan" (sıfat)

Dönüşlülük Zamiri: "Kendi" sözcüğüdür.

• "Kendine iyi bak"
• "Kendim ettim kendim buldum"

Bir cümlede hem kişi eki hem iyelik eki hem de "kendi" sözcüğüyle dönüşlülük zamiri kullanmak anlatım bozukluğu yapmaz, pekiştirme sağlar: "Bu sorun benim kendi problemim."

Uyarı: "O" sözcüğü bağlama göre kişi zamiri veya işaret zamiri olabilir. Sonrasında virgül varsa genellikle kişi zamiridir.

Zamir Türleri

İşaret Zamiri: İsmin yerini işaret yoluyla tutan sözcüklerdir.

• bu, şu, o, bunlar, şunlar, onlar, öteki-beriki, diğeri, bura, şura, ora
• "Onu buraya getirsene."
• "Böylesi de ancak bunlardan beklenir."

İşaret zamirlerinden sadece "o" ve "onlar" kişi zamiri olabilir. Diğer işaret zamirleri kişi zamiri olmaz.

Belgisiz Zamir: İsmin yerini belirsiz şekilde tutan zamirlerdir.

• bazısı, birkaçı, kimi, çoğu, hepsi, kimse, herkes, hiçbir, biri
• "Her birinizin gözlerinden öpüyorum"
• "Sorunlarımızın birtakımını çözdük"

Soru Zamiri: İsmin yerini soru yoluyla tutan sözcüklerdir.

• ne, kim, nere, nereye, nerede, nereden, hangisi, kaçı
• "Kimin kim olduğunu bilemezsin"
• "Paranın ne kadarı bitti?"

"Ne" sözcüğü kullanımına dikkat et:

• "-ler" getirilebilecek şekilde kullanılıyorsa → soru zamiri
• "nasıl" ya da "hangi" anlamında kullanılırsa → soru sıfatı
• "niçin" anlamlıysa → soru zarfı

Ek Hâlindeki Zamirler:

• İlgi Zamiri: Tamlayan ekinden sonra gelen "-ki" ekidir (benimki, seninki)
• İyelik Zamiri: İyelik ekidir (kalemim, kaleminiz)

Sınav İpucu: Özellikle "ne" sözcüğünün bağlama göre zamir, sıfat veya zarf olabileceğini unutma!

Zarflar

Zarflar, fiilleri, fiilimsileri, sıfatları veya başka zarfları niteleyen sözcüklerdir. Şu türleri vardır:

Durum Zarfı: "Nasıl?" sorusunun cevabıdır.

• "İyi insanlara nazik davranmalısın."
• "Kötü kötü konuşup şişirme beni!"
• "Güzel çalışıp sınava sağlam hazırlanmalıyız."

Zaman Zarfı: "Ne zaman?" sorusunun cevabıdır.

• "Dün söylediğini bugün inkâr ediyorsun."
• "İlkin Deniz'i ardından Serpil'i gördüm."
• "Yirmi yıl önce Edirne'ye gitmiştik."

Miktar Zarfı: "Ne kadar?" sorusunun cevabıdır.

• "Çok kötü espriler yaptığı için herkes ondan biraz uzak duruyor."
• "Ne güzel bir gün!" ("Ne" sözcüğü "çok" anlamında)
• "Dayına fazla sert davrandın."

Soru Zarfı: Fiilin durumunu, zamanını, sebebini, miktarını soran zarflardır.

• "KPSS'ye başvurunu ne zaman yaptın?"
• "Neden dün kursa gelmediniz?"
• "İnsanlarla nasıl konuşman gerektiğini bilmiyorsun?"

Yer-Yön Zarfı: "Nere?" sorusunun cevabıdır.

• "Arabayı aşağı park et." (zarf)
• "Arabayı aşağıya park et." (isim/dolaylı tümleç)
• "Dışarı çıktığımda ılık bir rüzgâr yüzüme dokundu."

Dikkat: Yer-yön zarfları yalın hâldeyken zarf, çekim eki aldıklarında isim olurlar.

Edat (İlgeç)

Edatlar tek başına anlamı olmayan, cümlede görev alan ve cümleye farklı anlamlar katan sözcüklerdir. Edatları cümleden çıkarırsak cümlenin anlamı bozulur.

Temel edatlar: "gibi, için, göre, kadar, ile, üzere, karşın, yüzünden, doğru, karşı, başka, önce, sonra, dolayı, ötürü"

Edatlar cümleye çeşitli anlamlar katar:

• "Ben de senin gibi düşünüyorum." (Benzerlik)
• "Yağmur altında fazla dolaştığı için üşütüp hastalanmış." (Sebep)
• "Şebnem'in anlattıklarını yalnız seninle paylaşabilirim." (Özgülük)

Özel kullanımlar:

• "Doğru - karşı" sözcükleri yönelme eki $-e/-a$ almış sözcüklerle: "Akşama doğru hafif bir rüzgâr çıktı."
• "Başka, önce, sonra" sözcükleri ayrılma eki $-den$ almış sözcüklerle: "İnan ki senden başka dostum kalmadı."

Edat öbekleri, cümlede farklı görevlerde kullanılabilir:

• "Halil Bey de benim gibi düşünüyor." (Zarf tümleci)
• "Üzgünüm, size göre elbisemiz yok." (Sıfat)

Yaygın Edatlar:

İle: "ve" yerine koyabiliyorsak bağlaçtır, değilse edattır.

• "Kitaplarıyla defterleri bende." (bağlaç)
• "Uçakla Diyarbakır'a oradan trenle Mardin'e geçtim." (edat)

Gibi: Her zaman edattır.

• "Babası gibi çalışkan bir adam olmak istiyordu."

İçin: Her zaman edattır.

• "Sorduğun için tekrar anlatıyorum."
• "Bu vatan için her zaman ölünür."