Sözlü Edebiyat Dönemi ve Türleri

Sözlü edebiyat, çeşitli törenler etrafında şekillenmiştir. Sığır (av törenleri), Şölen (kurban/ziyafet törenleri) ve Yuğ (yas törenleri) bu dönemin önemli kültürel etkinlikleridir.

Bu dönem edebiyatının temel özellikleri arasında dörtlük nazım birimi, yarım uyak ve redif kullanımı, 7, 8, 11'li hece ölçüleri yer alır. Din adamları "saman, oyun, çam, bastı, ogan" gibi isimlerle anılırdı.

Sözlü edebiyatın en önemli türlerinden biri koşmadır. Koşmalar genellikle sığır ve şölen törenlerinde söylenirdi. Aşk, yiğitlik ve doğa temalarını işleyen bu şiirler, 7'li ve 11'li hece ölçüleriyle, dörtlük nazım birimiyle ve yarım uyakla yazılırdı. Divan edebiyatındaki gazele benzer özellikler taşır.

💡 İlginç Not: Sağular (ağıtlar) ise yuğ törenlerinde söylenirdi. Ölüm acısını ve ölen kişinin kahramanlıklarını anlatan bu türün en bilinen örneği, Divanü Lügati't-Türk'te bulunan Alp Er Tunga Sağusu'dur.

Yazılı Dönem ve Göktürk Yazıtları

Yazılı dönemin ilk örnekleri olan Göktürk (Orhun) Yazıtları, 38 harfli Göktürk alfabesiyle yazılmış ve tarihi öneme sahip eserlerdir. Atasözleri ve savlar (özdeyişler) ilk kez bu yazıtlarda kullanılmıştır.

Tonyukuk Yazıtı (720), iki taştan oluşur ve hatıra türünün ilk temsilcisi olarak bilinir. Tonyukuk'un anıları ve Türk tarihini anlatır. Kültigin Yazıtı (732), Kül Tigin'in kahramanlıklarını, Türklerin tutsak olmaktan kurtulup devlet haline gelmelerini 71 satırda anlatır. Bir yüzü Türkçe, diğer yüzü Çince olan yazıtta hitap eden Bilge Kağan'dır ve yazıtı Yollug Tigin yazmıştır.

Bilge Kağan Yazıtı (735) ise halkın uyanık kalmasını anlatır ve Türk milletine bir nevi hesap verir. Kültigin yazıtıyla üslup olarak benzer, ancak Tonyukuk yazıtı daha canlı bir anlatıma sahiptir.

🔍 Önemli Bilgi: Göktürk yazıtlarını bulan araştırmacı Yadrintsev'dir, ancak ilk kez William Radloff okuyabilmiş, çözümü ise 1893'te Thomsen tarafından yapılmıştır.

Orhun Yazıtları ve Uygur Dönemi Eserleri

Orhun Yazıtları genel olarak siyasetname özelliği taşır. Bu eserlerde atasözleri ilk kez kullanılmıştır ve yuğ (yas) törenlerinden bahsedilen ilk metinlerdir. 34 sessiz ve 4 sesli harften oluşan Göktürk alfabesiyle yazılmış bu yazıtlar, bugünkü Moğolistan sınırları içinde bulunur.

Uygur döneminde çeşitli eserler ortaya çıkmıştır. Irk Bitig, 65 faldan oluşan bir fal kitabıdır. Altun Yaruk (Altın Işık) ise giriş ve 10 bölümden oluşup Budizm'i anlatır. İçinde "Behzade ile Aslan Pars Hikayesi", "Dantipali Beg Hikayesi" ve "Uçtani Beg Hikayesi" gibi öyküler yer alır.

Sekiz Yükmek, Çinceden çevrilmiş, 8 bölümden oluşan ve Budist inanışları ile Burçları anlatan bir eserdir. Yitiken Sütra ise yine Çinceden çevrilen bir büyü metnidir ve Türklere ait ilk astronomi metni olarak bilinir.

⭐ Unutma: Uygur dönemi eserleri genellikle Çince ve Tibetçeden çevirilerle zenginleşmiş, daha çok Budizm konularını işleyen dinî metinlerdir.

Uygur Dönemi Diğer Eserler ve İlkler

Kuanşı İm Pusar, Çinceden çevrilmiş önemli bir metindir. Bu eserde sıkışanlara yardım eden ve Nirvana yolunu gösteren varlıktan söz edilir.

Prens Kalyanaçara ve Papamkara, Tibetçeden çevrilen "Bilge ve Aptal" masalının bir bölümüdür. İyi kalpli prens (Buda) ve kötü kalpli prensin hikâyesini anlatan bu eser, masal türüne en çok yaklaşan metindir.

Maitrisimit, Türklere ait ilk tiyatro metnidir. Gelecekte dünyaya gelecek olan Buda'nın (Maitreya) hayatını anlatır. Bu inanç, İslam'daki Mehdi inancına benzerlik gösterir.

Bu dönemden kalan diğer önemli hikâyeler arasında "Arjuna Yiğit ile Hidimba Dev" ve "Fedakâr Maymun Sundari Kız" da bulunmaktadır.

🎭 İlginç Bilgi: Maitrisimit'in tiyatro metni olması, Türklerin İslamiyet öncesi dönemde bile sanat türleri arasında dramatik anlatımla ilgilendiğini gösterir. Bugünkü anlamda bir oyun olmasa da, diyaloglar ve canlandırmalarla sunulan bu metin önemli bir kültürel mirastır.