Türk Dili ve Edebiyatı Notları

Bu sayfada Türk Dili ve Edebiyatı 10. sınıf notlarının kapağı bulunmaktadır. Notlarımızda İslamiyet öncesi Türk şiirinden başlayarak, Halk Edebiyatı ve Divan Edebiyatına kadar pek çok konu ayrıntılı şekilde ele alınacaktır.

İpucu: Bu ders notları sınavlarınıza hazırlanırken size büyük kolaylık sağlayacak. Her bir şiir türünü örnekleriyle birlikte inceleyeceğiz.

Ders Notlarına Giriş

Bu sayfadaki bilgiler, 10. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı dersinde ihtiyaç duyacağınız şiir ünitesine ait temel bilgileri içermektedir.

Notlar, İslamiyet öncesi Türk şiiri gibi temel konulardan başlayarak, koşuk, sagu, Halk şiiri, Divan şiiri gibi önemli konulara uzanmaktadır.

Çalışmalarınızda size yardımcı olacak bu notlar, sınav hazırlıklarınızı kolaylaştıracaktır.

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı, Türklerin İslamiyet ile tanışmadıkları ve başka kültürlerden etkilenmedikleri, 10. yüzyıla kadar devam eden dönemi kapsar. Bu dönem sözlü ve yazılı olmak üzere iki başlık altında incelenir.

Bu dönemin edebi ürünleri destan ve şiirlerdir. Dönemin önemli törenleri sır, yuğ ve şölenlerdir. Bu törenlerde kam ya da şaman adı verilen din adamları kopuz eşliğinde şiirler okurlardı:

• Sığır: Ava çıkmadan önce yapılan törenler
• Yuğ: Ölen kişilerin ardından düzenlenen cenaze törenleri
• Şölen: Av sonrası düzenlenen, yemek yenilip eğlencelerin düzenlendiği törenler

Unutma!: İslamiyet öncesi şiir geleneği tamamen sözlü kültüre dayalıdır ve günümüze ulaşan örnekler oldukça sınırlıdır.

İslamiyet Öncesi Türk Şiiri Özellikleri

İslamiyet öncesi Türk şiirinde belirli özellikler dikkat çeker:

• Şölen, yuğ ve sığır adı verilen törenlerde din adamları tarafından söylenmiştir
• Şiir okuyan din adamlarına ozan, baksı, kam ve şaman gibi çeşitli adlar verilmiştir
• Şiirler kopuz adı verilen bir saz eşliğinde söylenmiştir
• Bu dönem şiirleri sözlü olduklarından anonimdir
• Sade ve anlaşılır bir dil kullanılmıştır
• Şiirler hece ölçüsüyle ve dörtlük olarak söylenmiştir
• Aşk, doğa, kahramanlık ve ölüm temalı şiirler ön plana çıkmıştır

Bu dönemde iki önemli nazım biçimi vardır: Koşuk ve Sagu.

Koşuk

Koşuk, sığır ve şölen törenlerinde din adamlarının kopuz eşliğinde genellikle yiğitlik, güzellik, tabiat temalarında okudukları şiirlerdir. Koşukların dili sade, ölçüsü hece, nazım birimi dörtlüktür. Kafiye şeması aaab(abab, abcb), cccb, dddb... şeklindedir.

Bunu biliyormuydun?: İslamiyet sonrası halk edebiyatındaki koşuklara karşılık gelen nazım biçimi koşmadır.

Sagu ve Geçiş Dönemi Eserleri

Sagu

Sagu, İslamiyet öncesi Türk geleneklerinde "Yuğ" adı verilen cenaze törenlerinde ölen kişinin ardından duyulan üzüntünün dile getirildiği şiirlerdir. Bu şiirlerde:

• Ölen kişinin ardından duyulan üzüntüler anlatılır
• Kişinin yiğitliği ve fazileti dile getirilir
• Dil, halkın anlayabileceği sadelikte kullanılır
• Sözlü ürünler olduklarından anonimdir
• Hecenin 7'li kalıbıyla söylenir ve nazım birimi dörtlüktür
• Kopuz eşliğinde okunur

Sagu türünde verilmiş en meşhur örnek "Alp Er Tunga Sagusu" olarak bilinir. İslamiyet sonrası halk edebiyatında "Ağıt", divan edebiyatında "Mersiye" olarak devam etmiştir.

Geçiş Dönemi Eserleri

Geçiş Dönemi $10-13. yüzyıllar$, İslamiyet öncesi Türk edebiyatı ile İslamiyet etkisinde gelişen Türk edebiyatı arasındaki köprüdür. Bu dönemde yazılan eserlere "İlk İslami Türk Eserleri" de denir. Bu eserlerin amacı Türklere İslamiyet'i anlatmak ve sevdirmektir.

Bu dönem eserlerinde Arapça ve Farsçanın etkisi görülür. Nazım birimi olarak beyit ve dörtlük birlikte kullanılmıştır. Şiirler hece ve aruz ölçüsüyle yazılmıştır.

İlk İslami Türk Eserleri

A) Kutadgu Bilig

Yusuf Has Hacip tarafından 1069 yılında yazılmış, "Mutluluk veren bilgi" anlamına gelen bir eserdir. Amacı insanlara hem bu hem de öteki dünyada mutluluğun yollarını anlatmaktır. Devlet yöneticileri hakkında bilgi içermesi nedeniyle siyasetname özelliği taşır. Dört kahraman ve onların simgeledikleri kavramlar içermesi nedeniyle alegorik bir eserdir:

• Kün Toğdı (Hükümdar): Adalet (hukuk, kanun)
• Ay Toldı (Vezir): Mutluluk (saadet)
• Ögdülmiş (Vezirin oğlu): Akıl ve anlayış (zekâ)
• Odgurmış (Derviş): Akibet (hayatın sonu), kanaat

B) Divanü Lügat'it Türk

Kaşgarlı Mahmut tarafından 1074 yılında yazılmış ilk Türkçe sözlük ve dil bilgisi kitabıdır. Araplara Türkçeyi öğretmek ve Türkçenin de Arapça kadar gelişmiş bir dil olduğunu göstermek için yazılmıştır. 7500'den fazla sözcük içerir ve Türk boylarının yaşadığı yerleri gösteren bir haritayı da barındırır.

C) Atabetü'l Hakayık

Edip Ahmet Yükneki tarafından 12. yüzyılda yazılmış, "Hakikatlerin eşiği" anlamına gelen dini-ahlaki didaktik bir eserdir. Bilginin faydası, cahilliğin zararları, iyilik ve cömertlik gibi ahlaki konular işlenmiştir. 40 beyit ve 101 dörtlükten oluşur.

D) Divan-ı Hikmet

Ahmet Yesevi'nin hikmetlerini içeren dini-tasavvufi nitelikte bir şiir kitabıdır. Hem dörtlük hem de beyitlerle yazılmış, hem hece hem de aruz ölçüsü kullanılmıştır.

Halk Edebiyatı

İslami Dönem Türk Edebiyatı, "halk edebiyatı" ve "divan edebiyatı" olmak üzere iki koldan gelişmiştir. Halk edebiyatı üçe ayrılır:

1. Anonim Halk Şiiri
2. Âşık Tarzı Halk Şiiri
3. Dini-Tasavvufi Halk Şiiri

Halk Şiirinin Özellikleri

• Hece ölçüsü kullanılır (7'li, 8'li ve 11'li kalıplar)
• Çoğunlukla sözlü geleneğe dayanır
• Şairler şiirlerini irticalen (doğaçlama) söyler
• Şiirlerin toplandığı kitaplara "cönk" ya da "mecmua" denir
• Nazım birimi genellikle dörtlüktür
• Ahenk unsuru olarak daha çok yarım kafiye kullanılır
• Konular: aşk, ayrılık, doğa, toplumsal konular, ölüm, din ve tasavvuf
• Dili sadedir

Halk Şiiri Nazım Biçimleri

Anonim Halk Şiiri: Mani, Türkü, Ninni
Âşık Tarzı Halk Şiiri: Koşma, Semai, Varsağı, Destan
Dini-Tasavvufi Halk Şiiri: İlahi, Nefes, Devriye, Nutuk, Şathiye

Dikkat: Halk edebiyatı, İslamiyet öncesi Türk şiirinin birçok özelliğini koruyarak devam ettiren bir gelenektir.

Dini-Tasavvufi Halk Edebiyatı

Dini-Tasavvufi Halk Edebiyatı, dini yönü ağır basan ve tasavvufi düşünce sahibi şairlerin oluşturduğu bir gelenektir. 12. yüzyılda Ahmet Yesevi ile birlikte Türkistan'da başlamış, Anadolu'da Yunus Emre ve Hacı Bektaş Veli gibi isimlerle yaygınlaşmıştır.

Tasavvuf, nefsin kötü isteklerden arındırılıp Allah'a yaklaşma ve sevmeye dayalı bir dini öğretidir. Bu edebiyatın temelinde "Vahdet-i Vücut" (varlık birliği) anlayışı yatmaktadır.

Özellikleri

• Dini ve tasavvufi konular işlenir
• Öncelikli amaç dini düşüncenin, tasavvufun yayılmasıdır
• Halka hitap ettiğinden dili sadedir
• Şiirler belirli bir ezgiyle söylenir
• Ağırlıklı olarak hece ölçüsü kullanılır
• İslamiyet'in sevilmesi ve yayılmasında önemli rol oynar
• Tarikatlar çevresinde gelişmiştir
• İlahi aşk işlenir

Dini-Tasavvufi Şiir Türleri

1. İlahi: Allah'ı övmek, yalvarmak ve Allah'a olan aşkı dile getiren şiirler
2. Nefes: İlahilerin Bektaşi tarikatında söylenen karşılığı
3. Devriye: İnsanoğlunun varoluşunu devir kuramına göre işleyen şiirler
4. Şathiye: Tasavvuftan, dinden alay edermiş gibi görünen şiirler
5. Nutuk: Tarikat pirlerinin tarikatlarının kurallarını, felsefesini anlattıkları şiirler

İlahi ve Nefes

İlahi

İlahi, mutasavvıf şairler tarafından Allah'ı övmek ve Allah'a yalvarmak amacıyla yazılan, kendisine ait bir özel ezgiyle söylenen dini konulu şiirlerdir. İlahilerin en güzel örneklerini Anadolu'da 13. yüzyılda yaşamış olan Yunus Emre vermiştir.

İlahilerin özellikleri:

• Kendilerine özgü özel bir ezgiyle okunur
• Konusu Allah sevgisidir ve amaç Allah'ı övmektir
• Çoğunlukla hece ölçüsüyle yazılır (7, 8 ve 11'li kalıp)
• Nazım birimi dörtlüktür $Genellikle 3-7 dörtlük$
• Tarikatlara göre farklı isimler alır: Yeseviler "Hikmet", Bektaşiler "Nefes", Mevleviler "Ayin"
• Dili samimi ve akıcıdır
• Kafiye şeması: aaab, cccb, dddb veya abab, cccb, dddb

Nefes

Nefes, Bektaşi tarikatlarında vahdet-i vücud, tarikat ilkeleri ve Allah'a olan aşk konularında saz eşliğinde söylenen şiirlerdir. İlahilerin Bektaşi tarikatlarındaki karşılığı olarak kabul edilir.

Özellikleri:

• Gösterişsiz, alçak gönüllü ve alaycı bir üslup taşır
• Genellikle hece ölçüsünün 7, 8, 11'li kalıplarıyla yazılır
• Kaygusuz Abdal ve Pir Sultan Abdal bu şiir türünün önemli temsilcileridir
• İlahiye benzer özellikler gösterir
• Şekil olarak koşmalara benzer ve genellikle 3-7 dörtlük arasındadır

Unutma: Hem ilahiler hem de nefesler, halkın dini konuları anlaması ve benimsemesi için sade bir dille yazılmıştır.

Anonim Halk Şiiri: Mani

Anonim Halk Şiiri, halkın yaşamını yansıtan, sözlü bir gelenek içinde oluşturulan ve zamanla kimin tarafından oluşturulduğu unutularak halkın ortak malı haline gelen şiirlerden oluşur.

Özellikleri:

• Kimin söylediği unutularak zamanla anonim hale dönüşmüştür
• Son derece sade bir dili vardır
• Yayıldığı bölgenin dil özelliklerini taşır
• Nazım birimi dörtlüktür
• Hece ölçüsü kullanılmıştır

Mani

Mani, genellikle tek dörtlük halinde söylenip kendine özel "aaxa" şeklinde kafiye şeması bulunan; aşk, özlem ve ayrılık başta olmak üzere her konuda söylenebilen bir nazm şeklidir.

Özellikleri:

• Genellikle tek dörtlükten oluşur
• Manide ilk iki dize konuyla ilgisi olmayan doldurma dizelerdir
• Manicide asıl söylemek istediğini son iki dizede söyler
• "aaxa" şeklinde kendine has bir kafiye şeması bulunur
• Hayatın her alanıyla ilgili söylenebilir
• Kendilerine özgü özel bir ezgiyle okunurlar
• Bu şiirleri okuyan kişilere "manici, mani yakıcı" gibi adlar verilir

Mani Çeşitleri

1. Düz (Tam) Mani: Klasik dört dizeli, "aaxa" kafiye düzeninde olan maniler
2. Kesik (Cinaslı) Mani: İlk dizesi yedi heceden daha az ve cinaslı kafiyelerin kullanıldığı maniler
3. Yedekli (Artık) Mani: Dört veya beşten fazla dizeyle kurulan maniler
4. Karşılıklı (Deyiş) Mani: Karşılıklı olarak söylenen, soru-cevap şeklindeki maniler