Fiilimsiler Nedir?

Fiilimsiler, fiillerden türetilen ancak fiillerin bütün özelliklerini göstermeyen kelimelerdir. Fiil gibi olumsuzluk eki alabilirler ama fiil gibi çekimlenemezler. Örneğin "silmek" fiilini "siliyorum" şeklinde çekimleyebiliriz, ama "silen" sıfat fiilini "sileniyorum" şeklinde çekimleyemeyiz.

Fiilimsilerin üç ana türü vardır: isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil. Her biri cümlede farklı görevler üstlenir. İsim-fiiller ad gibi, sıfat-fiiller sıfat gibi, zarf-fiiller ise zarf gibi davranır.

Fiilimsiler, fiillere belirli ekler getirilerek oluşturulur ve bu ekler yapım eki olarak kabul edilir. Bu yüzden fiilimsiler türemiş sözcük olarak değerlendirilir.

Hatırlatma: Fiilimsiler fiilden türemesine rağmen kip ve kişi eki almazlar. Bu onları normal fiillerden ayıran en önemli özelliktir!

İsim-Fiil (Mastar)

İsim-fiiller, fiillere "-ma/-me, -mak/-mek, -ış/-iş/-uş/-üş" ekleri getirilerek oluşturulur. Bu ekleri "-iş, -me, -mak" olarak kodlayabilirsin. Bu ekler fiilleri cümlede isim yapar. Yani eylemleri isimlere dönüştürür.

İsim-fiiller cümlede isim gibi davranır ve isim çekim eklerini alabilir. Örneğin: "Bu çocuğun yürüyüşünde bile hayır yok." cümlesindeki "yürüyüşünde" isim-fiili, iyelik ve hal eklerini almıştır.

Dikkat etmen gereken bir konu, olumsuzluk eki almış fiilleri isim-fiillerle karıştırmamaktır. "Kalemi sakın kırma" cümlesindeki "kırma" olumsuzluk bildirirken, "Odunları kırma işi" cümlesindeki "kırma" bir isim-fiildir.

Bazı kelimeler isim-fiil ekini almalarına rağmen zamanla kalıplaşarak bir varlığın ya da kavramın adı haline gelmiştir. "Dondurma", "dolma", "kaçamak" gibi sözcükler fiilimsi değil, kalıplaşmış isimdir.

İpucu: İsim-fiilleri test ederken şu soruyu sor: "Bu kelime bir eylemin adını mı bildiriyor yoksa somut bir nesneyi mi?" Eylemin adıysa isim-fiildir!

Sıfat-Fiiller

Sıfat-fiiller, fiil gibi görünen ama sıfat gibi davranan kelimelerdir. "-an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez, -ar/-er, -dık/-dik, -ecek/-acak, -mış/-miş" ekleriyle yapılırlar. Cümlede bir ismi nitelerler.

Sıfat-fiiller, niteledikleri ismin anlamını da yüklenerek isim görevinde de kullanılabilir. Bu durumdaki sıfat-fiillere "adlaşmış sıfat-fiil" denir. Örneğin: "Gelen gideni aratır" cümlesinde "gelen" ve "giden" adlaşmış sıfat-fiillerdir.

Bazı sıfat-fiil ekleriyle oluşan kelimeler zamanla kalıplaşarak bir varlığın kalıcı adı haline gelebilir. Örneğin: "Karadeniz'deki çağlayanlar" cümlesindeki "çağlayan" kelimesi artık kalıcı bir addır.

Sıfat-fiiller cümlede özne, nesne, dolaylı tümleç gibi görevlerde kullanılabilir. "Kadın, kovalayan polisi durdurmak istedi" cümlesinde "kovalayan" sıfat-fiili nesne görevindedir.

Dikkat: Sıfat-fiil ekleri ile çekimli fiil eklerini karıştırma! "Aşılmaz dağlar" bir sıfat-fiilken, "Bu dağlar aşılmaz" cümlesindeki "aşılmaz" çekimli bir fiildir.

Sıfat-Fiil Özellikleri

Sıfat-fiilleri çekimli eylemlerden ayırt etmek çok önemlidir. Örneğin, "Aşılmaz duvarlar var önümüzde" cümlesindeki "aşılmaz" bir sıfat-fiilken, "Bu duvarlar kolay kolay aşılmaz" cümlesindeki "aşılmaz" geniş zamanlı bir fiildir.

Benzer şekilde, "İnsan güler yüz arıyor" cümlesindeki "güler" bir sıfat-fiildir, ama "Ne olursa olsun hayata daima güler" cümlesindeki "güler" geniş zamanlı bir fiildir.

Sıfat-fiillerin tümce içinde farklı görevleri olabilir. "Kadın, kovalayan polisi durdurmak istedi" örneğinde "kovalayan" belirtili nesne görevindedir. "Yüreğim tanıdık yüzlerde kaldı" örneğinde ise "tanıdık" dolaylı tümleç görevindedir.

Sıfat-fiillerin bir özelliği de isimleşebilmeleridir. "Kek için kullanılan malzemeleri say" cümlesindeki "kullanılan" sıfat-fiilken, "Kullanılanları say" cümlesinde "kullanılanlar" adlaşmış bir sıfat-fiildir.

Püf Noktası: Bir kelimede sıfat-fiil eki varsa ve bu kelime bir ismi niteliyorsa, o kelime kesinlikle sıfat-fiildir!

Zarf-Fiiller (Ulaç)

Zarf-fiiller, eylem kök ve gövdelerine çeşitli ekler getirilerek oluşturulur. En yaygın zarf-fiil ekleri: "-ip, -erek, -dığında, -arak, -meden, -maksızın, -a...a, -r...-mez, -eli, -esiye, -cesine, -dikçe, -ken, -ince"dir.

Zarf-fiiller cümlede zarf görevi üstlenirler. Yani, bir eylemin nasıl, ne zaman, ne şekilde yapıldığını belirtirler. "Ağlayıp sızlayıp kendini affettirdi" cümlesinde "ağlayıp sızlayıp" zarf tümlecidir.

Zarf-fiiller cümledeki diğer eylemlerin anlamını tamamlar. "Çarşıya çıkmışken bir de gazete alsaydın" örneğinde "çıkmışken" zarf-fiili ana eylemi tamamlar.

Zarf-fiiller, cümleyi zenginleştirmek ve anlatımı güçlendirmek için kullanılır. "Gözlerini ova ova yataktan kalktı" cümlesinde hareketin nasıl yapıldığını belirterek anlatımı zenginleştirir.

Kolaylaştırıcı Bilgi: Zarf-fiiller genellikle cümledeki asıl fiili açıklar ve "nasıl, ne zaman, ne şekilde" sorularına cevap verir. Bu özelliği onları kolayca tanımanı sağlar!