İsimler (Adlar)

İsimler, canlı veya cansız tüm varlıkları, kavramları, duygu ve düşünceleri karşılayan sözcüklerdir. "Ağaç", "yalnızlık", "kolye" ve "Eskişehir" gibi örnekler verilebilir.

İsimleri sınıflandırırken üç ana başlık kullanırız: varlıklarına göre, verilişlerine göre ve sayılarına göre. Bir sözcüğün isim olup olmadığını anlamak için basit bir yöntem kullanabilirsiniz: Sözcüğün sonuna "-mak, -mek" ekini getirin. Eğer anlamsız oluyorsa, o sözcük isimdir.

Varlıklarına Göre İsimler

Somut İsimler: En az bir duyu organımızla algılayabildiğimiz varlıklara verilen isimlerdir. Örneğin: sıcak, acı, deniz, kalem, masa, rüzgâr.

Dikkat! Bazı sözcükler hem isim hem de başka bir sözcük türü olarak kullanılabilir. Sözcüğün cümledeki görevi, onun türünü belirler.

Soyut ve Özel İsimler

Soyut İsimler: Beş duyu organımızla algılayamadığımız varlık veya kavramları ifade eden sözcüklerdir. Örneğin: iyilik, kıskançlık, özlem, aşk, mutluluk.

Verilişlerine Göre İsimler

İsimler, karşıladıkları varlıkların eşi, benzeri olup olmamasına göre ikiye ayrılır:

Özel İsimler: Yeryüzünde tek olan varlıkları karşılayan isimlerdir. Özel isimler her zaman büyük harfle başlar:

• İnsan ve hayvan adları: Ahmet, Minnoş
• Kurum, kuruluş, kitap, gazete adları: Türk Dil Kurumu, Milliyet
• Millet, dil, din adları: İngiliz, Türkçe, İslamiyet
• Yer adları: Atatürk Bulvarı, Marmara Bölgesi, Van Gölü

İyi Bilin! Sınavlarda çoğu zaman özel isimlerle ilgili sorular gelir. Özel isimlerin her zaman büyük harfle başladığını unutmayın!

Cins İsimler ve Sayı Özellikleri

Cins İsimler: Aynı cinsten olan, benzerleri bulunan varlıkların ortak adlarıdır.

Örneğin:

• Araç-gereç, eşya isimleri: makas, çatal, kalem
• Hayvan, bitki isimleri: kedi, fındık, kiraz
• Vücut bölümleri, organ isimleri: el, göbek
• Meslek, yiyecek, içecek isimleri: öğretmen, ekmek, gazoz

Sayılarına Göre İsimler

Tekil İsimler: Aynı türden tek bir varlığı karşılayan isimlerdir. Örneğin: bilgisayar, çanta, saat, güvercin.

Çoğul İsimler: "-lar/-ler" eki alarak birden çok varlığı ifade eden isimlerdir. Örneğin: kuşlar, sevdalar, çiçekler.

Topluluk İsimleri: Çoğul eki almadığı halde birden fazla varlığı ifade eden isimlerdir. Biçimce tekil, anlamca çoğuldur. Örneğin: orman, millet, düzine, aile, sınıf.

Pratik Bilgi: Topluluk isimleri, bir grup varlığı tek bir sözcükle ifade eder. Bu nedenle tekil gibi görünse de çoğul anlamı taşır!

İsim Türlerini Pekiştirelim

Bu bölümde farklı isim türlerini ayırt etmeyi pekiştirelim. Örneğin:

• Evler → Çoğul, cins, somut isim
• Dürüstlük → Tekil, soyut isim
• Zeynep → Tekil, özel isim
• Orman → Tekil, topluluk, cins, somut isim
• Rüzgâr → Tekil, cins, somut isim

Çözümlü Örnek

"Balkan şehirlerinde geçerken çocukluğum; Her lahza bir alev gibi hasretti duyduğum. Kalbimde vardı Byron'u bedbaht eden melâl Gezdim o yaşta dağları, hülyam içinde lâl..."

Bu dizelerde topluluk adı yoktur. Şiirde:

• Cins ad: şehirler, dağlar
• Soyut ad: hasret, bedbaht, hülyam
• Özel ad: Byron, Balkan
• Çoğul ad: şehirler, dağlar

Hızlı Not: Sınavlarda sıklıkla şiirlerdeki sözcük türleri sorulur. Metni dikkatle okuyarak her sözcüğün türünü belirleyebilirsiniz.

İsimlerle İlgili Alıştırmalar

Önceki sayfalarda öğrendiğimiz isim türlerini pekiştirmek için şu tip soruları çözebiliriz:

"Hangi cümlede özel, cins, soyut isim ve topluluk ismine örnek kelimeler bir arada kullanılmıştır?"

Doğru yanıt: "Türk orduları başkomutanı Atatürk'ün hayali iyi bir asker olmaktı." Burada:

• Özel isim: Türk, Atatürk
• Cins isim: asker
• Soyut isim: hayal
• Topluluk ismi: ordu

"Hangi cümlede tekil, çoğul ve topluluk isimleri aynı cümlede kullanılmıştır?"

Doğru yanıt: "Taburun askerleri tören için sıraya dizildi."

• Tekil isim: tören
• Çoğul isim: askerler
• Topluluk ismi: tabur

Önemli İpucu: Şiir parçalarında sözcük türlerini analiz ederken her sözcüğe dikkat edin. Şairler bazen alışılmışın dışında kullanımlar yapabilirler.

İsimlerle İlgili Soru Çözümleri

İsimlerle ilgili test sorularını çözerken şu noktalara dikkat edin:

1. "Hangi cümlede soyut isim vardır?" sorusunda duyu organlarıyla algılayamadığımız kavramları bulun.

2. "Hangi cümlede isim kullanılmamıştır?" sorusunda sadece fiil, sıfat, zamir gibi diğer sözcük türlerini içeren cümleyi arayın.

3. "Hangi cümlede doğru sözcüğü isim görevindedir?" sorusunda sözcüğün cümledeki işlevine bakın.

Örnek Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "doğru" sözcüğü isim görevinde kullanılmıştır?

Doğru yanıt: "Bunları daha sonra ele almak bence daha doğru." Bu cümlede "doğru" sözcüğü isim görevindedir.

Püf Noktası: Sözcüğün türü değil, cümledeki görevi önemlidir. Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı görevlerde kullanılabilir.

İsim Tamlamaları (Ad Takımı)

İsim tamlaması, bir ismi başka bir ismin parçası haline getiren, aralarında aitlik ilişkisi kuran kelime grubudur. En az iki sözcükten oluşur: tamlayan ve tamlanan.

Tamlayan ekleri (ilgi ekleri): -ın /-in /-un /-ün, -(n)ın /-(n)in /-(n)un /-(n)ün, -im

Tamlanan ekleri (iyelik ekleri): -ı/-i/-u /-ü, -(s)ı/-(s)i /-(s)u /-(s)ü, -im, -in

İsim tamlamaları üç çeşittir:

1. Belirtili İsim Tamlaması

Tamlayan ve tamlananın her ikisinin de ek aldığı tamlamalardır. Belirgin bir aitlik anlamı vardır.

Örneğin:

• Çocuğun ailesi
• Saçımın teli

Test Başarısı İçin: İsim tamlamalarını çabucak bulmak için tamlanana "kimin?" veya "neyin?" sorularını sorun. Böylece tamlayanı kolayca bulabilirsiniz.

Belirtili İsim Tamlamalarının Özellikleri

Belirtili isim tamlamalarının birkaç önemli özelliği vardır:

1. Tamlanana sorulan "kimin, neyin?" sorularıyla tamlayanı bulunabilir:

   • Çocuğun odası (Kimin odası? → Çocuğun)
   • Üzümlerin ekşisi (Neyin ekşisi? → Üzümlerin)

2. Tamlayanla tamlanan arasına başka sözcükler girebilir:

   • Okulun çalışkan öğrencisi
   • Haftanın en güzel golü

3. Tamlayan ve tamlanan bir veya birden fazla sözcükten oluşabilir:

   • Annenin ve babanın özlemi
   • Teninin rengi ve yumuşaklığı

Bazen "-den" eki, tamlayan ekinin yerine kullanılabilir:

• Kaçanlardan bazıları... (Kaçanların bazıları...)

Dikkat! Belirtili isim tamlamalarında tamlayan ve tamlanan arasına başka sözcükler girebilir, ancak belirtisiz isim tamlamalarında bu mümkün değildir.

Belirtisiz ve Zincirleme İsim Tamlamaları

Belirtisiz İsim Tamlaması

Sadece tamlananın ek aldığı (iyelik eki), tamlayanın ek almadığı tamlamalardır.

Örnekler:

• Bilgisayar klavyesi
• Sokak lambası
• Kalp ağrısı
• Yemek masası
• Okul yolu

Önemli: Belirtisiz isim tamlamalarında tamlayan ile tamlanan yer değiştiremez ve aralarına başka sözcük giremez.

Zincirleme İsim Tamlaması

En az üç isimle oluşan tamlamalardır. Bu tamlamalar aslında iç içe geçmiş belirtili ve belirtisiz isim tamlamalarıdır.

Örnekler:

• Teyzemin saçının teli
• Okul bahçesinin duvarı
• Tiyatro salonunun perdesi
• Sokak lambasının ışığı

Unutmayın! Zincirleme isim tamlamaları en az üç isimden oluşur. Bu tamlamadaki tamlayan ve tamlanan grupları kendi içlerinde belirtili veya belirtisiz isim tamlaması oluşturur.

İsim Tamlamaları Uygulama ve Örnekler

İsim tamlamalarını anladığınızı test etmek için, tamlamaları türlerine göre sınıflandırabilirsiniz:

Belirtili İsim Tamlamaları:

• Çocuğun başarısı
• Adamın öfkesi
• Mutluluğun sırrı

Belirtisiz İsim Tamlamaları:

• Çiçek kokusu
• Ev ortamı
• Sokak gürültüsü

İsim tamlamalarıyla ilgili bazı önemli bilgileri hatırlayalım:

• İsim tamlamaları tamlayan ve tamlanandan oluşur (Doğru)
• "Okul müdürü" belirtisiz isim tamlamasıdır (Doğru)
• İsim tamlamalarında tamlayan ilgi, tamlanan ise iyelik eklerini alır (Doğru)
• Zincirleme isim tamlaması en az iki isimden oluşur (Yanlış, en az üç isimden oluşur)

Sınava Hazırlık İpucu: İsim tamlamalarında tamlayan ve tamlanan arasına sıfat girip girmediğini tespit etmek önemlidir. "Ateşin kızgın kavları" örneğinde olduğu gibi, tamlayan (ateşin) ile tamlanan (kavları) arasına "kızgın" sıfatı girmiştir.