Edebiyat Dersi Notları - Özet ve Örnekler

Edebiyatın Tarih ve Din İle İlişkisi

Edebiyat hiçbir zaman boşlukta gelişmez - her zaman tarihin ve toplumsal yaşamın içinde şekillenir. Edebiyat ve tarih aynı konuyu işler: insanlar ve onların başlarından geçen olaylar.

Yazarlar eserlerinde tarihi verilerden sürekli yararlanır ve tarihi gerçekleri kendi bakış açılarıyla yeniden yorumlarlar. Çanakkale Savaşı veya Kurtuluş Savaşı gibi önemli olaylar hem tarihçiler hem de yazarlar için değerli kaynaklardır.

Destan ve tarih ilişkisi de çok önemli. Oğuz Kağan Destanı'nı okuduğunda aslında o dönemin tarihi hakkında bilgi edinmiş oluyorsun. Edebiyat ile din arasındaki bağ ise çok eskiye dayanır - Türk şiiri "sığır" ve "yuğ" adlı dinî ayinlerde gelişmeye başlamış.

Dikkat! Edebiyat başlangıçta sadece dinî törenlerde söylenen dua ve ilahilerle sınırlıyken, zamanla günlük yaşama da yöneldi.

Türk Edebiyatının Tarihî Dönemleri üç ana gruba ayrılır: İslamiyet Öncesi, İslamiyet Etkisinde Gelişen ve Batı Etkisinde Gelişen Türk Edebiyatı. Her dönemin kendine özgü sanat anlayışı, dil özellikleri ve konuları var.

Türkçenin Tarihî Gelişimi

Türkçe tarihi boyunca sürekli değişim ve gelişim içinde olmuş. Eski Türkçe, 13. yüzyıla kadar olan dönemi kapsıyor ve Türkçenin en saf hâli sayılıyor.

Bu dönemde Kök Türk Yazıtları, Uygurların dinî metinleri ve Kutadgu Bilig gibi önemli eserler yazıldı. Orta Türkçe döneminde ise dil ikiye ayrıldı: Batı Türkçesi ve Kuzey-Doğu Türkçesi.

Batı Türkçesi'nin gelişimi şöyle: Eski Anadolu Türkçesi (13.-15. yüzyıl) → Osmanlı Türkçesi (15.-20. yüzyıl başı) → Türkiye Türkçesi (günümüz). Osmanlı Türkçesi'nin en belirgin özelliği Arapça ve Farsça kelimelerin yoğun kullanımı.

Önemli! Ömer Seyfettin ve arkadaşlarının Genç Kalemler dergisindeki "Yeni Lisan" hareketi, modern Türkiye Türkçesi'nin başlangıcı kabul edilir.

Türkiye Türkçesi, konuşma dilinden yeni bir yazı dili oluşturma amacıyla doğdu ve bugün çok geniş bir alanda kullanılıyor. Türkler tarih boyunca Kök Türk, Uygur, Arap, Kiril ve Latin alfabelerini kullanmış.

Dede Korkut Hikâyeleri ve Halk Hikâyesi

Dede Korkut Hikâyeleri, Oğuz Türkleri arasında doğan ve sonradan İslami unsurlarla gelişen destansı hikâyeler. Bu anonim eserler halk nesrinin en önemli ürünü sayılıyor.

12 hikâyeden oluşan eser (son araştırmalarda 13. hikâye bulundu), destan geleneğinden halk hikâyeciliğine geçiş döneminin ürünü. Hikâyelerde Oğuzların iç mücadeleleri, düşmanlarla savaşları ve aşk konuları işlenir.

Dede Korkut hikâyelerin yazarı değil - sembolik bir Türk atası ve bilge ihtiyar tipi. Her hikâyede onun adı geçer, kerametler gösterir ve isimleri koyar. "Deli Dumrul" hikâyesi en ünlü olanı ve aile bağlılığını vurguluyor.

Not: Hikâyelerde nazım (şiir) ve nesir (düzyazı) iç içe geçmiş. Kahramanların konuşmaları genellikle nazım, olayların anlatımı nesir kısmında yapılır.

Halk Hikâyesi ise 16. yüzyıldan itibaren görülmeye başlar. Genellikle âşıklar tarafından saz eşliğinde anlatılır ve konularına göre üçe ayrılır: Aşk hikâyeleri (Kerem ile Aslı), Dinî kahramanlık hikâyeleri ve Kahramanlık hikâyeleri (Köroğlu).

Mesnevi, İran edebiyatından Türk edebiyatına geçen ve genellikle savaş, aşk konularının işlendiği uzun manzum tür. İlk mesnevi Kutadgu Bilig'dir.

Mesnevi ve Tanzimat Dönemi Hikâyesi

Mesnevi, her beytin kendi içinde kafiyeli olduğu uzun manzum eserlerdir (aa/bb/cc...). Beyit sayısı çok fazla olduğu için kafiye bulma zorluğu nedeniyle bu şekilde yazılır.

Aynı sanatçıdan beş mesnevi "hamse" denir ve Ali Şîr Nevâî ilk hamse sahibimiz. Mesnevinin kendine özgü yapısı var: Giriş (dibace, tevhit, münacaat, naat), Konunun İşlendiği Bölüm ve Bitiş Bölümü.

Tanzimat Dönemi'nde Batılı anlamda hikâye türü edebiyatımıza girdi. İlk hikâye denemesi Emin Nihat'ın "Müsameretname"si, ilk güçlü örnekler ise Ahmet Mithat Efendi'nin eserleri.

Önemli! Sami Paşazade Sezai'nin "Küçük Şeyler"i Batılı anlamda ilk güçlü gerçekçi hikâyeler olarak kabul edilir.

İlk dönem hikâyelerinde romantizm etkisi vardır ve gerçekte olmayacak tesadüflere yer verilir. İkinci dönemde ise realizmin etkileri görülür. Hikâyelerde genellikle "Sanat toplum içindir" düşüncesi hâkimdir ve halkı bilinçlendirme amacı güdülür.

Tanzimat hikâyelerinde en önemli konular: tutsaklık, zorla evlilikler, yüzeysel Batılılaşmanın zararları ve bu durumların doğurduğu acı sonuçlardır.

Millî Edebiyat Dönemi Hikâyesi ve Fiilimsiler

Millî Edebiyat Dönemi hikâyelerinde Genç Kalemler dergisindeki "Yeni Lisan" anlayışı benimsenmiş. Bu dönemde olay hikâyeciliği (Maupassant tarzı) ve realizm akımının etkisi görülür.

Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay ve Reşat Nuri Güntekin gibi yazarlar sade bir dil kullanarak Anadolu'yu ve Anadolu insanını yansıtmaya çalıştılar. İlk kez bilinçli olarak İstanbul dışına çıkılmış ve hikâye kişileri Anadolu'dan seçilmiş.

Bu dönemde işlenen konular: Anadolu insanının hayat şartları, Kurtuluş Savaşı yıllarındaki sıkıntılar, milliyetçilik düşüncesi, yanlış Batılılaşma ve vatan sevgisi. Aşk maceraları ve bireysel konular da unutulmamış.

Dikkat! Millî Edebiyat sanatçıları toplumsal temaları ön planda tutmuş, milli bilincin oluşmasında etkili olmuşlar.

Fiilimsiler, fiil kök ya da gövdelerine özel ekler getirilerek türetilen kelimelerdir. Üç türü var: İsim-fiil (mastar), sıfat-fiil (ortaç) ve zarf-fiil (ulaç). Her biri farklı görevler üstlenir ama fiil anlamını tam olarak yitirmez.

İsim-fiiller -mak/-mek, -ma/-me ekleriyle; sıfat-fiiller -an, -dik, -ecek ekleriyle; zarf-fiiller ise -arak, -ken, -ince ekleriyle yapılır.

Sıfat-Fiil ve Zarf-Fiil Detayları

Sıfat-fiiller (ortaçlar), fiillere -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş ekleri getirilerek türetilir. Bu kelimeler anlam bakımından fiil, tür bakımından sıfat özelliği gösterir.

"Herkesle iyi geçinen kendi halinde bir yöneticiydi" cümlesindeki "geçinen" kelimesi sıfat-fiil örneği. "-acak/-ecek ve -dık/-dik" ekleri ünsüz yumuşamasına uğrayabilir.

Zarf-fiiller (ulaçlar), fiillerin durumunu, nasıl yapıldığını veya zamanını belirtir. -ken, -alı, -asıya, -a...a, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça gibi eklerle yapılır.

Uyarı! Bazı fiilimsiler zamanla fiil anlamından sıyrılarak kalıcı nesne adı olur. "Dondurma, uçurtma, açacağı" gibi kelimeler artık birer isimdir.

"Bu kadar yolu her sabah yürüyerek geliyoruz" cümlesinde "yürüyerek" bir zarf-fiil ve fiilin nasıl yapıldığını belirtiyor. Zarf-fiiller cümlede zarf tümleci olarak görev yapar.

Bazı zarf-fiiller fiil anlamından sıyrılarak derecelendirme zarfı olur. "Giderek" kelimesi bazen "yavaş yavaş" anlamında zarf, bazen de fiil anlamı taşıyarak zarf-fiil olabilir.