Edebiyat ve Diğer Alanlar

Edebiyat, insanı konu alan ve öznel bir bakış açısıyla yazılan sanatsal metinlerdir. Estetik zevk vermek amacıyla yaratılan edebi eserler öyküleyici, betimleyici, açıklayıcı ve tartışmacı anlatım türleriyle karşımıza çıkar.

Tarih ve edebiyat birbirini besleyen iki alandır. Edebiyat tarihten ilham alırken, tarihe de ışık tutar. Edebi eserler yazıldığı dönemin sosyal ve siyasi yapısını, hayat anlayışını yansıtır ve milli tarih bilincinin oluşmasına katkıda bulunur.

Din ile edebiyat da karşılıklı etkileşim içindedir. Dini değişiklikler edebi dönemleri belirlemiş, edebi eserlerin biçim ve içeriğini etkilemiştir. Türklerin İslamiyeti kabulüyle Arap ve Fars edebiyatından etkilenme sonucu gazel, mesnevi gibi nazım şekilleri edebiyatımıza girmiştir.

Dikkat! Tarih nesnel ve belgesel nitelik taşırken, edebiyat öznel ve sanatsal bir yapıya sahiptir. İki alanı birbirinden ayıran en önemli fark budur.

İslamiyet öncesi edebi metinler sav (atasözü), sağu, koşuk ve destan olarak karşımıza çıkar. Türk yazı dilinin gelişiminde Göktürk, Uygur, Arap, Kiril ve Latin alfabeleri kullanılmıştır.

Türk Yazı Dilinin Gelişimi

Türk dili, sözlü ve yazılı dönem olmak üzere iki ana evrede gelişmiştir. Yazılı dönem, Türklerin yazıyı kullanmaya başlamasıyla birlikte oluşmuş ve yerleşik hayata geçişle birlikte yabancı milletlerin etkisini de göstermeye başlamıştır.

Türkler tarih boyunca beş farklı alfabe kullanmışlardır:

Göktürk Alfabesi: Türklerin kullandığı ilk alfabedir. 1-10. yüzyıllar arasında kullanılmış, Göktürk kitabeleri bu alfabe ile yazılmıştır.

Uygur Alfabesi: Soğd kökenli olup 8-15. yüzyıllar arasında kullanılmıştır. Uygur metinlerinde daha çok Maniheizm ve Budizm dininin esasları konu edilmiştir.

Arap Alfabesi: Türkler İslamiyeti kabul ettikten sonra kullanmaya başlamıştır. Türkiye'de 1928'deki Harf İnkılabına kadar kullanılmıştır. Kutadgu Bilig, Divanu Lügati't-Türk ve Atabetü'l-Hakayık Arap alfabesiyle yazılan ilk eserlerdendir.

Biliyor muydun? Arap alfabesiyle yazılan ilk Türkçe eserler 11. yüzyılda kaleme alınmıştır ve bunlar Türk kültür tarihinin en değerli hazineleri arasındadır.

Kiril Alfabesi: Orta Asya'da uzun süre Sovyetler Birliği hakimiyeti altında yaşayan Türk topluluklarının kullandığı alfabedir. Bağımsızlıklarını kazanan pek çok Türk devleti daha sonra Latin alfabesine geçmiştir.

Latin Alfabesi: 1928 Harf İnkılabı ile kullanılmaya başlanmış olup günümüzde Türk toplulukları arasında en yaygın alfabedir.

Yazım Kuralları ve Fiiller

Dilimizde birleşik fiillerin yazımı belirli kurallara bağlıdır. "Etmek, edilmek, eylemek, olmak, olunmak" yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiiller, ilk kelimesinde herhangi bir ses olayı meydana gelmezse ayrı yazılır: kabul etmek, yardımcı olmak, güzel eylemek.

Ancak ses olayı meydana gelirse birleşik fiiller bitişik yazılır:

• affetmek (ünlü türemesi)
• seyfetmek (ünlü düşmesi)
• sabretmek (ünlü düşmesi)

Ses düşmesine uğrayan birleşik kelimeler de bitişik yazılır:

• birbir → birbiri
• niçin → ne için
• nasıl → ne aslı

"Hane, name, zade" gibi kelimelerle oluşan birleşik kelimeler bitişik yazılır.

Fiiller yapısına göre üçe ayrılır:

1. Anlamca kaynaşmış birleşik fiiller
2. Yardımcı fiillerle oluşan birleşik fiiller $et-, eyle-, ol-, kıl-…$
3. Kurallı birleşik fiiller: Yeterlilik $-ebilmek$, süreklilik $-e durmak$, tezlik $-ı vermek$, yaklaşma $-e yazmak$ fiilleri bitişik yazılır.

Püf Noktası: Birleşik kelimelerde ses olayı varsa bitişik, yoksa ayrı yazmayı unutma! Kurallı birleşik fiiller ise her zaman bitişik yazılır.

Fiilimsilerin Türleri

Fiilimsiler, fiillerden türeyen ancak fiil gibi çekimlenmeyip isim, sıfat ve zarf görevlerinde kullanılan kelimelerdir. Üç tür fiilimsi vardır:

İsim Fiil (Mastar)
İsim fiil ekleri: -ma/-me, -ış/-iş, -mak/-mek
Örnekler:

• Sınıfta kalma kolaylaştı.
• Bu adam giriş ücretini ödemedi.
• Onunla tanışmayı ben de istiyorum.

İsim fiil eki olan "-ma/-me" olumsuzluk ekiyle karıştırılmamalıdır:

• "Odunları sakın kırma." (olumsuzluk eki)
• "Odunları kırma işi benim." (isim fiil eki)

Sıfat Fiil (Ortaç)
Sıfat fiil ekleri: -an/-en, -ası/-esi, -mez/-maz, -ar/-er, -dık/-dik/-duk/-dük, -ecek/-acak, -miş/-mış/-muş/-müş
Örnekler:

• Çalışan öğrenci başarılı olur.
• Dönülmez akşamın ufkundayız.
• Akşama kadar aramadık yer kalmadı.

Önemli: Fiilimsiler cümlede yüklem görevinde bulunamazlar. "-miş" ekinin fiilimsideki kullanımı ile miş'li geçmiş zaman ekinin karıştırmamaya dikkat et!

Zarf Fiil $Bağ-Ulaç$
Zarf fiil ekleri: -ken, -alı, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -casına, -meksizin, -dığında, -r...-maz
Örnekler:

• Dereyi görmeden paçayı sıvama.
• Kol kesilirken parmak acımaz.
• Çocukla koşarak sınıfa gitti.

Zarf fiiller, cümlede genellikle zarf (belirteç) görevi üstlenir ve yüklemin anlamını tamamlar.

Şiir Bilgisi

Şiirin yapısını oluşturan temel unsurlar şunlardır:

Dize/Mısra: Şiirin her bir satırıdır.

Beyit: İki dizeden oluşan nazım birimidir.

Üçlük: Üç dizeden oluşan nazım birimidir.

Dörtlük: Dört dizeden oluşan nazım birimidir.

Bent: İkiden fazla dizenin bir araya gelmesiyle oluşan nazım birimidir.

Şiirlerde farklı kafiye düzenleri kullanılır:

• Düz Kafiye: aa, bb, cc şeklinde uyaklanır.
• Çapraz Kafiye: abab şeklinde uyaklanır.
• Sarmal Kafiye: abba şeklinde uyaklanır.
• Mani Tipi Kafiye: aaxa şeklinde uyaklanır.

Şiirde ölçü çeşitleri:

1. Hece Ölçüsü: Dizelerdeki hece sayısının eşitliğine dayanan ölçüdür.
2. Aruz Ölçüsü: Hecelerin açık-kapalı oluşuna dayanan ölçüdür.
3. Serbest Ölçü: Belli bir kurala bağlı olmayan ölçüdür.

İpucu: Kafiyeler şiire ahenk katar ve akılda kalmasını kolaylaştırır. Şiir analizi yaparken önce kafiye düzenini belirle, sonra ölçüyü bulmaya çalış!

Kafiye çeşitleri:

• Tunç Kafiye: Tek ses benzerliği $-a$
• Yarım Kafiye: İki ses benzerliği $-az$
• Tam Kafiye: Üç ses benzerliği $-yüz$
• Zengin Kafiye: Üçten fazla ses benzerliği $-ancak$
• Cinaslı Kafiye: Yazılışı ve söylenişi aynı, anlamları farklı kelimelerle yapılan kafiyedir.

Geçiş Dönemi Eserleri

Kutadgu Bilig "Kutlu olma bilgisi" anlamına gelen bu eser, Yusuf Has Hacip tarafından 1069 yılında yazılmıştır. İslamiyetin kabulünden sonra Türk Edebiyatına ait bilinen ilk yazılı eserdir. Aruz ölçüsüyle mesnevi tarzında yazılmıştır.

Alegorik bir eser olan Kutadgu Bilig'te dört sembolik kişi vardır:

• Hükümdar (Kün Togdı) → Adalet'i temsil eder
• Vezir (Ay Toldı) → Mutluluk'u temsil eder
• Bilge (Öğdilmiş) → Akıl'ı temsil eder
• Derviş (Öğürmüş) → Akıbet'i (sonuç) temsil eder

Divanu Lugati't-Türk "Türk dilleri sözlüğü" anlamına gelen bu eser, Kaşgarlı Mahmut tarafından Araplara Türkçeyi öğretmek amacıyla yazılmıştır. Türklere ait ilk sözlük ve ansiklopedidir.

İlginç Bilgi: Divanu Lugati't-Türk, Türklerin yaşadığı coğrafyayı gösteren ilk dünya haritasını da içerir. Bu harita, Türklerin o dönemdeki yayılışını göstermesi açısından çok değerlidir.

Atabetü'l-Hakayık "Hakikatlerin eşiği" anlamına gelen bu eser, Edip Ahmet Yükneki tarafından yazılmıştır. Aruz ölçüsüyle yazılmış manzum ve didaktik bir eserdir. Bilginin faydası, bilgisizliğin zararları, dilin korunması gibi konuları içerir.

Divan-ı Hikmet Ahmet Yesevi'nin ilahi aşk, peygamber sevgisi, din esasları ve tasavvuf konularını işlediği şiirlerden oluşur. Dini-tasavvufi halk şiirinin öncü eseridir.

İslamiyet Öncesi ve Geçiş Dönemi Türk Şiiri

İslamiyetten Önceki Türk Şiiri İslamiyetin kabulünden önce Türklerde "baksi, kam, ozan, şaman" adı verilen kişiler tarafından "kopuz" eşliğinde şiirler söylenirdi. Bu şiirlerde doğa, aşk, yiğitlik ve ölüm temaları işlenirdi.

İslamiyetten önceki Türk şiiri üç temel türe ayrılır:

Koşuk: Şölenlerde söylenen neşeli şiirlerdir. Genellikle aşk, doğa ve yiğitlik temaları işlenir. 7'li hece ölçüsü ile yazılan bu anonim şiirlerin nazım birimi dörtlüktür. Örnekleri Divan Lügati't-Türk'te bulunur.

Sagu: "Yuğ" adı verilen ölüm törenlerinde söylenen şiirlerdir. Ölen kişinin kahramanlıklarını, yiğitliklerini, iyiliklerini anlatır. 7'li hece ölçüsü ile yazılır.

Destan: Kahramanlık ve olağanüstü olayları anlatan uzun şiirlerdir.

Bağlantı Kur: İslamiyet öncesi şiir türlerinden koşuk ve sagu, İslami dönemde halk şiirindeki koşma ve ağıt türlerine, Divan şiirindeki gazel ve mersiye türlerine kaynaklık etmiştir.

Geçiş Dönemi Türk Şiiri Bu dönem eserlerinde Uygur ve Arap alfabesi kullanılmış, Arapça ve Farsça sözcüklere yer verilmiştir. Dinî, tasavvufî ve ahlakî konular işlenmiştir. Karahanlı Türkçesi ile yazılan bu eserler dört önemli gruptur: Kutadgu Bilig, Divan Lügati't-Türk, Divan-ı Hikmet ve Atabetü'l-Hakayık.

Hikaye ve Çeşitleri

Hikayenin Yapı Unsurları

1. Olay: Hikayenin konusunu oluşturan durum veya olaylar zinciridir.
2. Kişiler: Olayın içinde yer alan, olayı yönlendiren karakterlerdir.
3. Yer: Olayın geçtiği mekândır.
4. Zaman: Olayın gerçekleştiği zaman dilimidir.

Hikayede Plan

1. Serim: Olayın, kişilerin ve çevrenin tanıtıldığı bölümdür.
2. Düğüm: Olayın geliştiği, karmaşıklaştığı bölümdür.
3. Çözüm: Olayın sonuçlandığı bölümdür.

Hikayede Anlatıcı

1. Ben (1. tekil kişi): Anlatıcı olayın içindedir.
2. O (3. tekil kişi): Anlatıcı olayın dışındadır, gözlemcidir.

Hikaye Çeşitleri

1. Olay Hikayesi $Klasik Vaka/Maupassant$
   • Önemli olan "olay"dır
   • Serim, düğüm ve çözüm bölümleri belirgindir
   • Kahramanlar ve çevre tasvir edilir
   • Olayda merak ve heyecan uyandırır
   • Türk Edebiyatında önemli temsilcileri: Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay, Hüseyin Rahmi Gürpınar

Karşılaştırma: Olay hikayesi film gibi ilerler ve bir sonuca ulaşır. Durum hikayesi ise anlık bir fotoğraf gibi bir kesiti yansıtır ve kesin bir sonuç vermeyebilir.

2. Durum Hikayesi $Kesit/Çehov$

   • Olay değil, günlük yaşamdan bir kesit ele alınır
   • Belirgin bir serim, düğüm, çözüm bölümleri yoktur
   • Kesin bir sonu yoktur
   • Duygu ve hayallere yer verilir
   • Türk Edebiyatında temsilcileri: Sait Faik Abasıyanık, Memduh Şevket Esendal, Tarık Buğra

3. Modern Hikaye

   • Hayaller, günlük yaşamın gerisindeki gerçekler ve olağanüstü durumlar anlatılır
   • Dünya Edebiyatında Franz Kafka, Türk Edebiyatında Haldun Taner önemli temsilcileridir

Zarf Fiil ve Hikayenin Gelişimi

Zarf Fiil $Bağ-Ulaç$ Zarf fiil ekleri: -ken, -alı, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -casına, -meksizin, -dığında, -r...-mez

Örnekler:

• Dereyi görmeden paçayı sıvama.
• El elin eşeğini türkü çağırarak arar.
• Kol kesilirken parmak acımaz.
• Çocukla koşa koşa sınıfa gitti.
• İçeri girer girmez konuşmaya başladı.
• O mahalleden ayrılalı 3 yıl oldu.

Hikayenin Tarihsel Gelişimi Türk edebiyatında hikaye türü şu gelişim çizgisini izlemiştir: Destan → Halk hikayeleri → Masallar → Mesnevi → Modern Hikaye

Önemli Dönüm Noktaları: Türk Edebiyatında modern hikaye Tanzimat Döneminde başlamıştır. Modern hikayeden önce destanlar, Dede Korkut hikayeleri, halk hikayeleri ve mesneviler hikaye ihtiyacını karşılıyordu.

Hikayelerin Tarihçesi

• Dünya Edebiyatında ilk hikaye yazarı: Boccaccio
• Dünya edebiyatında ilk hikaye: Decameron
• Türk Edebiyatında ilk hikaye denemesi: Emin Nihat - Müsameretname
• Türk Edebiyatında batılı tarzda ilk hikaye: Ahmet Mithat Efendi - Letaif-i rivayet ve kısadan hisse
• Türk Edebiyatında kusursuz ilk modern hikaye: Sami Paşazade Sezai - Küçük Şeyler

Türk hikayeciliği, geleneksel anlatılardan modern hikaye tekniklerine uzanan zengin bir birikime sahiptir.

Fiilimsiler ve Çekim Ekleri

Fiilimsiler Fiillere getirilen bazı eklerle oluşturulan; isim, sıfat, zarf görevlerinde bulunan ancak fiillik anlamını kaybetmeyen kelimelerdir.

Fiilimsilerin Özellikleri

1. Fiillerden türetilirler
2. Olumsuzluk eki $-me, -ma$ alabilirler
3. Cümlede isim, sıfat ve zarf görevinde olduğundan isim çekim eklerini alabilirler
4. Fiil görevinde olmadıkları için fiil çekim eklerini alamazlar
5. Üç türdür: İsim fiil, sıfat fiil ve zarf (bağ) fiil

Hatırlatma: Fiilimsiler cümlede yüklem olamazlar, ancak diğer öğelerin görevini üstlenebilirler. Böylece tek bir cümlede birden fazla yargıyı anlatabilmemizi sağlarlar.

İsim Çekim Ekleri

1. Hal ekleri $-e, -de, -den...$
2. Çoğul ekleri $-lar, -ler$
3. İyelik ekleri $-m, -ım, -imiz, -niz, -leri$
4. İlgi eki $-ki$
5. Soru eki $-mi$
6. Çekim eki $-idi, -miş, -ise, -dir$
7. Tamlayan eki $-in, -ın, -un, -ün$
8. Eşitlik eki $-ca, -ce$

Fiil Çekim Ekleri

1. Kip ekleri a) Haber kipleri
   • Şimdiki zaman → -yor
   • Gelecek zaman → -ecek, -acak
   • Geniş zaman → -r
   • Duyulan geçmiş zaman → -mış
   • Bilinen (görülen) geçmiş zaman → -di, -dı b) Dilek kipleri
   • Gereklilik kipi → -meli, -malı
   • Şart kipi → -se
   • İstek kipi → -e
   • Emir kipi → -, -in