Klasizm - Aklın Egemenliği

Klasizm denince aklını çalıştır! 17. yüzyıl Fransa'sında doğan bu akım, duyguları tamamen rafa kaldırıp akıl ve sağduyuyu ön plana çıkarmış. Descartes'ın rasyonalist felsefesinden güç alarak "düşünüyorum o halde varım" demiş.

Bu akımda sanat için sanat anlayışı hakimdi. Sanatçılar eserlerinde kişiliklerini gizler, biçim kusursuzluğuna takıntılı kadar önem verirlerdi. Halktan karakterlere yer yok, sadece seçkin ve olgun insanlar sahneye çıkabilirdi.

Üç birlik kuralı $yer-zaman-olay$ klasizmin vazgeçilmeziydi. Tiyatroda trajedi ve komedi türleri gelişirken, roman ihmal edilmişti. Molière komedileriyle, Racine trajedileriyle bu dönemin en parlak isimleri olmuşlardı.

Önemli Not: Boileau klasizmin kuramsal temellerini atan kişidir. Eski Yunan ve Latin edebiyatları da bu akımın en büyük ilham kaynağıydı.

Romantizm - Duyguların İsyanı

19. yüzyılın başında klasizmin kuralcılığına büyük bir tepki patlak verdi: Romantizm! Fransız İhtilali'nin yarattığı özgürlük rüzgarıyla, akıl ve sağduyunun yerini duygu ve hayaller almaya başladı.

Bu akımda sanatçılar artık kişiliklerini gizlemiyordu. Sanat toplum için anlayışıyla, sıradan insanların hikayelerine yer açıldı. Doğa betimlemeleri şiire girdi, tasvir düşkünlüğü romantik şairlerin ayırt edici özelliği oldu.

Victor Hugo'nun "Cromwell" adlı eserinin ön sözü, romantizmin manifestosu sayılır. Hürriyet isteği, iyi-kötü çatışması ve tesadüflere yer verme bu akımın temel özellikleriydi. Tiyatroda yeni bir tür doğdu: dram.

İlginç Bilgi: Goethe'nin "Genç Werther'in Acıları" romanı o dönem Avrupa'da bir intihar dalgası başlatmıştı! Romantizmin duygusal yoğunluğunun en çarpıcı örneğidir.

Realizm - Gerçeğin Aynası

19. yüzyılın ikinci yarısında romantizmin hayalperestliğine dur diyen realizm sahneye çıktı! Auguste Comte'un pozitivist felsefesinden etkilenen bu akım, gerçek hayatı olduğu gibi eserlere aktarmayı hedefledi.

"Roman yol boyunca gezdirilen aynadır" diyen Stendhal'in sözü, realizmin özünü yansıtıyor. Sanatçılar artık belge toplayıcısı gibi çalışıyor, toplumu ve gerçeği not alır gibi anlatıyorlardı. Sanat için sanat anlayışıyla kişiliklerini gizlemeye devam ettiler.

Roman türü bu dönemde altın çağını yaşadı. Flaubert'in "Madam Bovary"si, Balzac'ın "İnsan Komedyası"sı, Tolstoy'un "Savaş ve Barış"ı gibi başyapıtlar bu akımda doğdu. Ruslar özellikle bu akımda çok başarılı oldular.

Dikkat: Realizm sadece Avrupa'da değil, Amerika'da da etkili oldu. Mark Twain ve Jack London gibi yazarlar Amerikan realizminin öncüleri sayılır.

Naturalizm - Bilimsel Gerçekçilik

Émile Zola'nın öncülüğünde 19. yüzyılın ikinci yarısında doğan naturalizm, realizmi bir adım öteye taşıdı. Darwin'in evrim teorisinden etkilenen bu akım, bilimsel realizm anlayışını benimsedi.

Determinizm natüralizmın temel felsefesiydi: "Aynı koşullar altında, aynı nedenler aynı sonuçları doğurur." Sanatçılar kendilerini bilim insanı gibi görüyor, toplumu laboratuvar, insanı da deney konusu olarak ele alıyorlardı.

Bu akımda argo sözler ve sokak dili edebiyata girdi. Karakterler yaşadıkları toplumsal çevrenin dil özelliklerini yansıtıyordu. Çevrenin insan üzerindeki etkisini göstermek için uzun mekan tasvirleri yapılırdı.

Önemli: Türk edebiyatında Hüseyin Rahmi Gürpınar ve Nabizade Nazım bu akımın temsilcileri sayılır.

Parnasizm - Mükemmel Biçimin Peşinde

19. yüzyılın ikinci yarısında romantik şiire tepki olarak doğan parnasizm, sanat için sanat ilkesini sonuna kadar benimsedi. Fransa'da ortaya çıkan bu akım, şairlerin kişiliklerini eserlerine yansıtmamasını savunuyordu.

Biçim mükemmelliği parnasistlerin takıntısıydı. Sözcükleri kuyumcu titizliğiyle seçiyor, ölçü, uyak ve ritme büyük önem veriyorlardı. En çok sone nazım biçimini kullandılar.

Dış gerçeği tasvir etme ve tasvirci şiir anlayışı bu akımın ayırt edici özelliğiydi. Mitolojik temalar ve egzotik konular sıkça işlenirdi. Düşünceye dayalı şiirlerle felsefi şiir anlayışını geliştirdiler.

Türk Edebiyatında: Cenap Şahabettin parnasizmi Türk edebiyatına tanıtan ilk isimdir. Tevfik Fikret ve Yahya Kemal de bu akımdan etkilenmiştir.

Sembolizm - Simgeler Dili

19. yüzyılın son çeyreğinde parnasizme tepki olarak doğan sembolizm, şiiri müziğe yaklaştırmaya çalıştı. Bu akımda gerçek değil, gerçeğin uyandırdığı etki anlatılırdı.

Anlam kapalılığı sembolist şairlerin temel özelliğiydi. Musiki ve ahenk önemli, sözcükten ziyade musikiye yakın bir dil hedeflenirdi. Şiir imgelerle ve sembollerle yüklü bir hal alırdı.

Biçimde serbestlik tercih edildi, ölçü ve uyak fazla önemsenmedi. Sararmış yapraklar, gün batımları, durgun göller gibi imgeler, duyguları sezdirmenin aracı oldu. Görünenin ardındaki gerçeği okuyucuya hissettirme amacı güdülürdü.

Sembol Ustası: Ahmet Haşim Türk edebiyatında sembolizmin en önemli temsilcisi sayılır. "Göl Saatleri" adlı eseri bu akımın başyapıtlarındandır.

Empresyonizm ve Ekspresyonizm

Empresyonizm (İzlenimcilik) 19. yüzyıl sonlarında önce resimde, sonra edebiyatta etkili oldu. Dış dünyanın sanatçının iç dünyasında bıraktığı izlenim ön plandaydı. Görsel izlenimlere, ışık-renk oyunlarına önem verilirdi.

Ekspresyonizm ise 20. yüzyılda Almanya'da empresyonizme tepki olarak doğdu. Bu akımda duygular ve iç dünya ön plandaydı, dış dünya önemsizdi. Sanatçılar ruhun isyanını ve çığlığını dile getirmeye çalışırlardı.

Ekspresyonistler burjuva ahlakına tepki gösteriyor, geleneksel sanata başkaldırıyorlardı. I. Dünya Savaşı öncesinin bunalımlı ortamında doğan bir tepki hareketiydi. Zengin sözcük dağarcığı kullanılırdı.

Ünlü İsim: Franz Kafka'nın "Dönüşüm" adlı eseri ekspresyonizmin başyapıtlarından biridir. Türk edebiyatında Ahmet Haşim bu akımdan etkilenmiştir.

Modern Akımlar - Kübizm ve Fütürizm

Kübizm 20. yüzyılda empresyonizme tepki olarak önce resimde, sonra edebiyatta etkili oldu. Nesneleri üç boyutlu geometrik şekillerde ele alır, şiirde görselliği önemseyerek resimden yararlanırdı.

Gerçeği akıl-mantıkla değil hayal gücüyle elde etmeye çalışırlardı. Dilin doğal alışkanlığını bozar, noktalama işaretlerini kullanmazlardı. Türk edebiyatında pek etkili olmasa da Ertuğrul Muhsin Bey bazı şiirlerinde bu akımı denedi.

Fütürizm (Gelecekçilik) İtalya'da Marinetti'nin bildirisiyle başladı. Geçmişe isyan, yenilik ve özgürlük temel ilkeleriydi. Makine sesleri, otomobil, gemi gibi insan gücünün simgeleri şiirde yer buldu.

Türk Temsilcisi: Nazım Hikmet Ran fütürizm akımından etkilenen en önemli Türk şairidir. "Makine Şiirleri" bu etkinin en güzel örneklerindendir.

Anarşist Akımlar - Dadaizm ve Sürrealizm

Dadaizm I. Dünya Savaşı'na karşı aydınların başlattığı bir isyan hareketiydi. İsviçre'de Tristan Tzara'nın bildirisiyle başlayan bu akım, aklın hiçbir değerinin olmadığını savunuyordu.

Her türlü gelenege ve kurala karşı çıkan dadaistler, sözcükleri rastgele seçerek şiirler yazarlardı. Dil ve estetik kuralları bir yana bırakıp serbest çağrışımlardan yararlanırlardı.

Sürrealizm (Gerçeküstücülük) André Breton'un öncülüğünde başladı. Bilinçaltını sanatın gerçek kaynağı olarak görür, aklın denetiminden uzak şiirler yazarlardı. Freud'un psikanaliz kuramından etkilenen bu akım, rüya, sayıklama ve çağrışımları kullanırdı.

Modern Etki: Garip akımının bazı özellikleri sürrealizme benzer. Türk şiirinde 2. Yeni akımı da sürrealizm etkisi altında gelişti.

Varoluşçuluk ve Diğer Modern Akımlar

Egzistansiyalizm (Varoluşçuluk) Jean Paul Sartre tarafından edebiyata uygulandı. II. Dünya Savaşı'nın yıkımından doğan bu felsefi akım, yabancılaşma ve umutsuzluk temalarını işlerdi.

"İnsan bu dünyada ne yaparsa odur" diyen varoluşçular, insan doğası diye bir şeyin olmadığını savunuyorlardı. Birey iradesinde ve seçimlerinde özgürdür, toplum bireyi belirleyemez anlayışını benimserlerdi.

Sezgicilik Henri Bergson'un öncülüğünde, gerçeği kavramanın yolunun sezgiden geçtiğini savunurdu. Letrizm ise harflerin ötesinde hiçbir şeyin olmadığını iddia eden radikal bir şiir akımıydı.

Güncel Bağlantı: Varoluşçuluğun etkisi günümüz edebiyatında hala görülür. Albert Camus'nün "Yabancı" romanı bu akımın başyapıtlarındandır.