Dil Bilgisi Tam Tekrar - Sınavlara Hazırlık Kaynağı

İsim (Ad) ve Çekim Ekleri

İsimler Türkçe'de varlıkları adlandıran sözcüklerdir ve çeşitli özelliklere göre sınıflandırılırlar. Somut adlar (masa, kitap) dokunabileceğimiz varlıkları, soyut adlar (sevgi, mutluluk) ise hissedebileceğimiz kavramları ifade eder.

İsimlerin anlamını değiştirmeden yeni özellikler kazandıran çekim ekleri vardır. Çoğul eki (-ler/-lar) ile tekil isimler çoğul yapılır: kalem→kalemler. İyelik ekleri sahiplik belirtir: benim, senin, onun gibi.

Tamlayan eki (-in/-ın/-un/-ün) iki isim arasında bağlantı kurar. Eşitlik eki (-ce/-ca) "... kadar" anlamı verir: boyca, ailece gibi. Vasıta eki (-le/-la) ise araç belirtir: uçakla, arabayla.

Önemli İpucu: Çekim ekleri sözcüğün anlamını değiştirmez, sadece yeni özellikler ekler!

Ad Durum Ekleri (Haller)

Yalın hal hiçbir ek almayan temel haldir. Belirtme durumu $-ı/-i/-u/-ü$ "neyi, kimi" sorularına cevap verir ve cümlede nesne görevindedir: kitabı okudum.

Yönelme durumu $-a/-e$ "neye, kime, nereye" sorularıyla bulunur: okula gittim. Bulunma durumu (-da/-de/-ta/-te) ise "nerede, kimde, neyde" sorularına cevap verir: evde kaldık.

Ayrılma durumu (-dan/-den/-tan/-ten) "nereden, kimden, neyden" sorularıyla bulunur: işten çıktı. Bu ekler bazen başka anlamlarda da kullanılabilir.

Önemli Detay: "de" bazen bağlaç olarak da kullanılır, o zaman ayrı yazılır!

Ek Fiil ve Yapısına Göre Adlar

Ek fiil "imek" fiilinin kısaltılmış halidir ve isimlere eklenerek yüklem yapar. -dır/-dir/-dur/-dür ekleri ek fiilin geniş zamanıdır: burası güzel bir yerdir.

Basit adlar yapım eki almayan, kök halindeki adlardır: göz, el, masa. Türemiş adlar yapım eki almış adlardır: sevgi, yolluk, akıllı gibi.

Birleşik adlar iki kökten oluşur ve tek kavram ifade eder. Gecekondu (gece+konmak), bilgisayar (bilgi+saymak), iş yeri gibi örnekler verilebilir.

Pratik Bilgi: Ek fiil kullanmadan da cümle kurabilirsin, ama yazılı dilde kullanmak daha resmi görünür!

Ad Tamlamaları

Belirtili ad tamlamasında tamlayan -in eki, tamlanan ise -$s$ı/-$s$i eki alır: evin kapısı, baharın güzelliği. Tamlayan düşebilir: (bizim) evimize gidelim.

Belirtisiz ad tamlamasında sadece tamlanan -$s$ı/-$s$i eki alır: akşam saati, serüven romanları. Araya başka sözcük giremez.

Takısız ad tamlamasında hiçbiri ek almaz ve tamlayan genellikle tamlananın neyden yapıldığını belirtir: tahta kapı, cam bardak, ipek şal.

Zincirleme ad tamlaması bir tamlamanın başka bir adla birleşmesidir: deniz suyunun sesi, telefon kılıfı rengi gibi.

Kolay Hatırlama: Belirtili tamlamada her iki taraf da ek alır, belirtisizde sadece sağdaki!

Sıfat (Ön Ad)

Niteleme sıfatları "nasıl?" sorusuna cevap verir: kurumuş pınar, yuvarlak gözlük. Sıfatlarda pekiştirme "m,p,r,s" harfleriyle (bembeyaz, tertemiz) veya "mi" ile yapılır: güzel mi güzel.

Belirtme sıfatları dört türdür: İşaret sıfatı (şu, bu), belgisiz sıfat (bazı, kimi), soru sıfatı (hangi, ne kadar), sayı sıfatı (üç, birinci).

Sıfat tamlamaları çekim eki alamaz. Eğer çekim eki alırsa adlaşmış sıfat olur: akıllısı geldi (akıllı olan kişi).

Dikkat: "Bir" sözcüğü anlamına göre sayı sıfatı ya da belgisiz sıfat olabilir!

Yapısına Göre Sıfatlar

Basit sıfatlar yapım eki almayan sıfatlardır: iyi, küçük, kara, bol. Bunlar kök halindeki sıfatlardır.

Türemiş sıfatlar yapım eki almıştır: kırık, susuz, duygusal. Bu sıfatlarda kök ve yapım eki ayırt edilebilir.

Birleşik sıfatlar iki çeşittir. Kurallı birleşik sıfatta iki kelime ayrı yazılır: geniş bahçe. Kuralsız birleşik sıfatta anlamca kaynaşmış kelimeler birleşik yazılır: kulyutmaz, boşboğaz.

Yazım Kuralı: Birleşik sıfatlarda anlamca kaynaşma varsa bitişik, yoksa ayrı yazılır!

Zamir (Adıl)

Kişi zamirleri insanların yerine kullanılır: ben, sen, o, biz, siz, onlar. İyelik eki alabilirler: benim odam.

İşaret zamirleri işaret yoluyla adın yerini tutar: bu, şu, o, bunlar, şunlar. Soru zamirleri soru yoluyla kullanılır: kim, ne, hangi, nerede.

Belgisiz zamirler belirsiz kişi/nesne belirtir: herkes, kimse, hiçbiri, biri, bazıları. "Kendi" pekiştirme zamiridir: kendi kendime.

İlgi zamiri -ki eki şeklindedir: benimki, annenki. Türemiş zamir yoktur, sadece basit ve birleşik zamirler vardır.

Önemli: Zamirlerin çoğu hem sıfat hem zamir olarak kullanılabilir!

Sıfat-Zamir Etkinliği

Aynı sözcük bazen sıfat, bazen zamir olarak kullanılabilir. Bu kelimesi "bu kitap" dediğimizde sıfat, "bunu al" dediğimizde zamirdir.

Ne kelimesi de benzer şekilde farklı görevlerde kullanılır. "Ne kadar para?" sorusunda sıfat, "ne düştü?" sorusunda zamir, "ne gülüyorsun?" sorusunda ise zarf görevindedir.

Cümledeki görevini anlamak için sözcüğün hangi kelimeyi nitelediğine veya hangi soruya cevap verdiğine bakmalısın.

Test İpucu: Sözcükten sonra bir isim varsa genellikle sıfat, yoksa zamir veya zarf olduğunu düşün!

Zarf (Belirteç)

Durum zarfları "nasıl?" sorusuna cevap verir ve eylemle ilgili bilgi verir: doğru konuştu, hızlı koşan. Zaman zarfları "ne zaman?" sorusuna cevap verir: akşama doğru, demin, şimdi.

Miktar zarfları "ne kadar?" sorusuna cevap verir: çok, az, oldukça, gayet. "En" ve "daha" üstünlük zarflarıdır. Yer-yön zarfları "nereye, nerede?" sorularına cevap verir: ileri, geri, aşağı, yukarı.

Yapısına göre basit zarflar (hiç), türemiş zarflar (dalgın-ca) ve birleşik zarflar (kendin-den) vardır.

Pratik Bilgi: Zarflar genellikle fiillerden önce gelir ve onları niteler!

Edat, Bağlaç ve Ünlem

Edatlar tek başına anlamı olmayan, sözcükler arasında anlam ilgisi kuran kelimelerdir: için, göre, rağmen, kadar, beri. Çıkarıldığında anlam bozulur veya daralır.

Bağlaçlar sözcükleri veya cümleleri birbirine bağlar: ve, ama, fakat, ancak, çünkü, hem...hem, ya...ya, ne...ne. Farklı anlam ilişkileri kurabilirler.

Ünlemler duygu veya ses taklidi yapar: ah, oh, şak, çat, ey. Cümlenin dışında kalır ve ünlem işaretiyle yazılır.

Kolay Ayırma: "İle" kelimesi yerine getirilebiliyorsa bağlaç, getirilmiyorsa edattır!