Cümlede Anlam Konuları

Türkçe derslerinde sıkça karşınıza çıkan cümlede anlam konusu birçok alt başlığı içerir. Bu konuyu bilmek, paragraf sorularında da büyük avantaj sağlar.

Anlatımına göre cümleler kısmında, cümlelerin öznel-nesnel özelliklerini, içerik-üslup yapılarını ve tanım cümlelerini öğreneceğiz. Ayrıca doğrudan-dolaylı anlatım, kinayeli anlatım gibi özel anlatım biçimlerini de göreceğiz.

Cümle anlam ilişkileri bölümündeyse eş anlam, yakın anlam, karşıt anlam gibi ilişkileri ve neden-sonuç, amaç-sonuç, koşul-sonuç cümlelerini inceleyeceğiz.

Püf Noktası: Bu konuyu iyi anlarsanız sadece sınavlarda değil, günlük iletişimde de kendinizi daha iyi ifade edebilirsiniz!

Anlatımına Göre Cümleler

Öznel cümleler, kişisel düşünce veya duygu içeren, kanıtlanamayan yargılardır. "Roman en güzel yazı türüdür" gibi cümleler öznel anlatımlıdır çünkü herkes için geçerli olmayabilir.

Nesnel cümleler ise kişisel görüş içermeyen, kanıtlanabilen, herkesçe kabul gören yargılardır. "Eser, dört bölümde sinemaya uyarlanmış" cümlesi nesnel bir ifadedir.

İçerik (konu) cümleleri, yazarın eserinde ele aldığı konuyu belirtir ve "Ne anlatılmış?" sorusuna cevap verir. "Sanatçı, eserinde bir çobanın köydeki yaşamını anlatıyor" cümlesi içerik bildiren bir cümledir.

Üslup (biçem) cümleleri, yazarın anlatım tarzını, dili kullanma biçimini ifade eder ve "Nasıl anlatılmış?" sorusuna yanıt verir. "Sanatçı, eserinde gerçekleri kısa, yalın cümlelerle dile getirmiş" cümlesi üslup bildiren bir cümledir.

Hatırlatma: Öznel-nesnel ayırımını yaparken kendinize şunu sorun: "Bu bilgi herkesçe kabul edilir mi, yoksa kişiye göre değişir mi?"

Özel Anlatım Türleri

Tanım cümleleri, varlıkların ne olduğunu açıkça belirten cümlelerdir. "Bu nedir?" sorusuna cevap verirler. "Deneyim, hatalarımıza verdiğimiz addır" veya "Yer kabuğunun çukur yerlerini kaplayan, birbiriyle bağlantılı, tuzlu su kütlelerine deniz denir" gibi cümleler tanım cümleleridir.

Doğrudan anlatım, başkasına ait sözün hiç değiştirilmeden aktarılmasıdır. Genellikle tırnak işareti kullanılır: "Atatürk: 'Hayatta en hakiki mürşit ilimdir, fendir.' diyerek bir hakikati dile getirmiştir."

Dolaylı anlatımda ise başkasının sözü kendi cümlelerimizle aktarılır. Bu cümleler çoğunlukla "söyledi, belirtti, açıkladı" gibi eylemlerle biter: "Doktor, babama ilaçlarını düzenli kullanması gerektiğini söyledi."

Bazı cümleler birden fazla özellik taşıyabilir. Örneğin bir tanım cümlesi aynı zamanda nesnel de olabilir ya da öznel de.

Sınavda Dikkat: Doğrudan anlatımlarda tırnak işareti varsa hemen fark edersiniz, ama tırnak işareti kullanılmadan da doğrudan anlatım yapılabilir!

Diğer Anlatım Özellikleri

Kinayeli anlatım, bir düşüncenin tersini kastederek, genellikle alaycı biçimde ifade etme sanatıdır. "Okulunu ne kadar çok sevdiği yirmi gün devamsızlık yapmasından belli" cümlesinde aslında okulu sevmediği ima edilmektedir.

Kinayeli anlatımda sözcüklerin gerçek anlamlarıyla kullanılmasına rağmen, cümlenin bütününden çıkan anlam farklıdır. Bu tür cümlelerde genellikle bir eleştiri veya alay söz konusudur.

Aşamalı durum bildiren cümleler, bir olay veya durumun zamanla değiştiğini gösteren cümlelerdir. "Merakım gün geçtikçe artıyor" veya "Köy her yıl biraz daha tenha oluyor" gibi cümleler, durumun giderek değiştiğini anlatır.

Bu cümlelerde genellikle "gittikçe, zamanla, günden güne, yavaş yavaş, gitgide" gibi ifadeler bulunur ve süreklilik gösteren bir değişim söz konusudur.

Kolay Yöntem: Kinayeli anlatımları anlamak için cümlede söylenenle kastedilen arasındaki çelişkiyi araştırın. Aşamalı durum için ise "gittikçe, zamanla" gibi ifadeleri arayın.