AYT Edebiyat Konuları

İçindekiler ve Edebiyat Temelleri

Türk edebiyatı üç ana dönemde inceleniyor: İslamiyet öncesi, İslamiyet etkisindeki dönem ve Batı etkisindeki dönem. Her dönemin kendine özgü özellikleri ve temsilcileri var.

Edebi metin ile öğretici metin arasındaki farkları bilmen çok önemli. Edebi metinlerde sözcükler mecaz anlamda kullanılır, estetik kaygı ön plandadır. Öğretici metinlerde ise amaç bilgi vermek, sözcükler gerçek anlamda kullanılır.

Edebi metinler iki ana gruba ayrılıyor: olay çevresinde gelişen metinler (roman, hikaye, tiyatro) ve coşku-heyecanı dile getiren metinler (şiir). Bu sınıflandırma sınavlarda sık sorulan konulardan biri.

Önemli: Metin türlerini ayırt etmeyi öğrenmen, hem sınavlarda hem de günlük hayatta karşılaştığın metinleri doğru analiz etmene yardımcı olacak.

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı - Sözlü Dönem

Bu dönemdeki eserler anonim (yazarı bilinmeyen) ve sözlü geleneğe dayalı. Kam, baksı, ozan, şaman adlı sanatçılar, kopuz eşliğinde bu eserleri söylerlerdi. Bu kişiler sadece sanatçı değil, aynı zamanda hekim ve hakim görevlerini de üstlenirlerdi.

Dönemin türleri şunlar:

• Koşuk: Sığır törenlerinde söylenen, aşk ve kahramanlık konulu şiirler
• Sagu: Yuğ (ölüm) törenlerinde söylenen şiirler - en ünlüsü Alp Er Tunga sagusudur
• Sav: O dönemin özlü sözleri, bugünkü atasözlerinin atası
• Destan: En yaygın tür, bu yüzden "destan dönemi" de deniyor

Şiirler 7-8-11'li hece ölçüsünde, dörtlük halinde yazılıyor. Yarım kafiye ve redif kullanılıyordu.

Dikkat: Bu dönem "Destan Dönemi" olarak da bilinir çünkü destanlar en yaygın türdü.

Destanlar ve Yazılı Edebiyat

Destanlar manzum, epik şiirler olup kahramanlıkları konu alır. Doğal destanlar (yazarı bilinmeyen, sonradan derlenen) ve yapay destanlar (bilinen bir şairin yazdığı) olmak üzere ikiye ayrılır.

Türk destanları dönemlere göre sınıflanıyor:

• İslamiyet öncesi: Oğuz Kaan, Bozkurt, Ergenekon
• İslamiyet sonrası: Manas, Köroğlu, Seyyid Battal Gazi destanları

Yazılı edebiyatın ilk örneği Göktürk yazıtları (8. yüzyıl). Bu yazıtlar Türk adının geçtiği ilk metinlerdir ve düzyazı şeklinde yazılmıştır. En önemlileri: Kül Tigin, Bilge Kaan, Tonyukuk yazıtları.

Uygur metinleri de bu dönemin önemli eserleri. Altun Yaruk (Budizm felsefesi), İrk Bitig (fal kitabı) gibi eserlerle Türk edebiyatına katkı sağlamışlardır.

Sınav ipucu: Göktürk yazıtlarını Wilhelm Thomsen 1893'te okumayı başarmıştır - bu bilgi sıklıkla sorulur.

Şiirin Temel Unsurları

Şiirde içerik denince konu (anlatılan durum) ve tema (hakim ana duygu) akla gelir. Şekil denince ise mısra (satır), beyit (iki dize), dörtlük ve bent yapıları önemli.

Ölçü türleri üç ana gruba ayrılıyor:

• Hece ölçüsü: Hece sayılarının eşit olması, parmak hesabı da denir
• Aruz ölçüsü: Hecelerin açık-kapalı durumuna dayalı, Arapça kökenli
• Serbest ölçü: İlk kullanan Nazım Hikmet, herhangi bir kurala bağlı kalınmaz

Kafiye türleri ses benzerliğine göre belirlenir: yarım (bir ses), tam (iki ses), zengin (üç+ ses), tunç (bir kelime diğerinin içinde geçer), cinaslı (ses benzerliği olan farklı anlamlı kelimeler).

Pratik bilgi: Kafiye şemaları (düz: a-a-b-b, çapraz: a-b-a-b, örtüşük: a-b-b-a) şiir analizlerinde mutlaka kullanılır.

Şiir Türleri ve Söz Sanatları Temelleri

Şiir türleri iki şekilde sınıflandırılır:

• Nazım türü (konuya göre): Epik (kahramanlık), lirik (aşk-sevgi), satirik (yergi), pastoral (doğa), didaktik (öğüt verici)
• Nazım biçimi (ölçü-kafiyeye göre): Gazel, kaside, koşma, semai vb.

Halk edebiyatında koşma-semai lirik, koçaklama-varsağı epik şiir özelliği taşır. Divan edebiyatında gazel-şarkı lirik, ilk pastoral şiirimiz Abdülhak Hamit'in "Sahra" şiiridir.

Söz sanatları iki ana gruba ayrılır: mecaz anlama dayalı ve gerçek anlama dayalı. Bu konu sınavlarda mutlaka çıkar, bu yüzden örneklerle çok iyi öğrenmelisin.

Mecaz-ı mürselde benzetme amacı yoktur, sadece bir kelime başka bir kelime yerine kullanılır: parça-bütün, sanatçı-eser, yer-yaşayan gibi ilişkilerle.

Sınav garantisi: Söz sanatları konusundan her yıl mutlaka soru geliyor, örneklerle çalış!

Temel Söz Sanatları

Teşbih (benzetme) dört unsurdan oluşur: benzeyen, benzetilen, benzetme yönü, benzetme edatı. Bu unsurların sayısına göre tam teşbih, kısaltılmış teşbih, pekiştirilmiş teşbih, teşbih-i beliğ türleri var.

İstiare (metafor) iki türde: açık istiare (sadece benzetilen), kapalı istiare (sadece benzeyen). Örnek: "Can kafeste durmaz uçar" - can kuşa benzetiliyor ama kuş söylenmemiş.

Teşhis (kişileştirme) ve intak (konuşturma) sıkça karıştırılan sanatlar. Teşhis sadece insana özgü özellik verme, intak ise konuşturma.

Kinaye (değinmece) hem gerçek hem mecaz anlama gelen kullanım. "Mum dibine ışık vermez" - hem gerçek anlamı hem de "yakınlarına faydası olmaz" mecaz anlamı var.

Tariz (dokundurma) alay amacıyla tam tersini kastetme sanatıdır.

Püf noktası: Söz sanatlarını ayırt ederken önce mecaz mı gerçek anlam mı kullanıldığına bak, sonra hangi sanat olduğunu belirle.

Gerçek Anlama Dayalı Söz Sanatları

Bu sanatlar gerçek anlamlı kelimelerle yapılır ama özel bir etki yaratır. İstifham cevap beklemeden soru sorma, mübalağa abartma, tezat karşıt anlamlı kelimeleri bir arada kullanma sanatıdır.

Hüsnü talil olayı gerçek nedeni dışında başka bir nedene bağlama. Örnek: "Sen yoksun diye açmaz oldu bahçemde çiçek" - çiçeklerin açmamasının gerçek nedeni sevgilinin yokluğu değil.

Tecahül-ü arif sebebi bilip bilinmezlikten gelme. İrsal-i mesel atasözü-deyim kullanma. Tenasüp anlamca ilgili kelimeleri bir arada kullanma sanatıdır.

Telmih bilinen olay, kişi veya inanca gönderme yapma. "Bedrin aslanları" ifadesi Bedir Savaşı'ndaki Müslüman savaşçıları hatırlatır.

Bu sanatlar metinlere güçlü bir anlatım etkisi katar ve şairin ustalığını gösterir.

Sınav stratejisi: Söz sanatlarını örneklerden tanıma yeteneğin çok önemli. Her sanat için kafanda net örnekler bulundur.