Sözcükte Yapı ve Akar Kartal Ders Notları

Yapım Ekleri

Yapım ekleri, kelimenin anlamını ve türünü tamamen değiştiren güçlü araçlardır. Yapım ekleri eklendiği sözcüğün hem yapısını hem de türünü değiştirir - mesela "oyun" isminden "oynamak" fiili yapılır.

Bir sözcükte birden fazla yapım eki bulunabilir. Önce kök bulunur, sonra hangi yapım eklerinin eklendiğine bakılır. Çekim eklerinden önce gelirler - bu çok önemli bir kural.

Fiilimsi ekleri de yapım eki kategorisindedir ve fiilden isim yapar. Örnekler: "gizgi", "yıkık", "oksuz" gibi kelimeler yapım ekleriyle oluşmuştur.

İpucu: Yapım ekini bulmak için kelimenin kökünü ayır, sonra hangi ekin türü değiştirdiğini gör.

Fiil Çekim Ekleri

Çekim ekleri kelimenin anlamını değiştirmez, sadece dilbilgisel işlev kazandırır. Fiillerde iki temel çekim eki vardır: zaman ekleri ve şahıs ekleri.

Şahıs ekleri (-m, -n, -k, -niz, -lar) fiile sadece zaman ekiyle birlikte gelir. Zaman ekleri ise şunlardır: -dı (geçmiş), -yor (şimdiki), -acak (gelecek), -r (geniş zaman).

Kip ekleri de önemlidir: -malı (gereklilik), -e/-a (istek), -se/-sa (şart). Emir kipinde hiç ek yoktur. Olumsuzluk eki -ma/-maz tüm fiillerde kullanılır.

Dikkat: "Oturuyorsun" kelimesinde -uyor zaman eki, -sun şahıs ekidir.

İsim Çekim Ekleri - İyelik ve Çoğul

İsim çekim ekleri isimlerin cümledeki görevini belirler. İyelik ekleri (-m, -n, -ı, -miz, -niz, -ları) sahiplik gösterir ve şahsa göre değişir.

İyelik ekini anlamak için başına "benim, senin, onun" getirmeyi dene. Getirebiliyorsan iyelik eki vardır. Tamlanan düşmüş isim tamlamasında zamir yoktur ama iyelik eki vardır.

Çoğul ekleri (-ler, -lar) önemlidir çünkü fiile gelirse şahıs eki, isme gelirse çoğul eki olur. "Beyler, dünyalar" gibi örneklerde çoğul eki görürüz.

Eşitlik eki (-ce, -ca) "bence, sence" gibi kullanımlarda görülür ve "gibi" anlamı verir.

Hatırla: İyelik eki varsa başına zamir getirebilirsin - "arabam" = "benim arabam"

Hal Ekleri

Hal ekleri isimlerin cümledeki görevini gösteren en pratik eklerdir. Yalın hal hiç ek almamış haldir, diğer tüm hal ekleri buraya eklenir.

Belirtme hali $-ı, -i, -u, -ü$ nesneyi belirtir. Başına "onu" kelimesi getirerek bulabilirsin. Yönelme hali $-a, -e$ yer ve zaman bildirir, edat öbeği yapar.

Bulunma hali (-da, -de) yer ve zaman gösterir, sayı öbeği ve ikileme yapabilir. Ayrılma hali (-dan, -den) yer ve zaman bildirir, bazen tamlayan eki görevini üstlenir.

Özellikle sınavlarda hal eklerini ayırt etmen çok önemli - her birinin kendine özgü işlevi var.

Pratik Yöntem: "Öğrencilerin bazıları" örneğinde -in tamlayan eki değil, ayrılma hali görevi yapar.