Güzel Sanatlar ve Edebiyat

Güzel sanatların en önemli özelliği insanda estetik haz uyandırmasıdır. Bu sanatlar kullandıkları malzemelere göre ikiye ayrılır: fonetik sanatlar (ses kullanır) ve plastik sanatlar (görüntü kullanır).

Edebiyat kelimelerle yapılan bir güzel sanattır. Sözcük Arapça "edep"ten türemiş ve ilk kez Tanzimat döneminde Şinasi tarafından kullanılmıştır. Edebiyatın amacı, dil aracılığıyla estetik zevk uyandırmaktır.

Edebiyat tarihi, bir ulusun çağlar boyu yarattığı sözlü ve yazılı eserleri inceler. Bizde Tanzimat'a kadar edebiyat tarihi tezkire adı verilen biyografi türündeki eserlerden ibaretti. Dil-kültür-edebiyat arasında güçlü bir ilişki vardır; bunlar birbirinin tamamlayıcısıdır.

Edebî eser, estetik ölçüler içinde yazılan ve okuyucuda güzellik duygusu yaratan dil ürünleridir.

💡 İpucu: Edebiyat, gerçekliği olduğu gibi değil, sanatçının süzgecinden geçirerek anlatır.

Şiir ve Zihniyetin İlişkisi

Zihniyet, bir dönemde sosyal, siyasal ve kültürel hayatın birlikte oluşturduğu ortamdır. Her şiir yaşadığı dönemden izler taşır, bu yüzden bir şiiri incelerken o dönemin özelliklerini bilmen gerekir.

Şiirde ahenk, kelimelerin ses ve anlam bakımından etkileyici bir bütün oluşturmasıdır. Ahengi sağlayan temel unsurlar şunlardır:

Vurgu ve tonlama, şiirin etkisini artırır. Ölçü konusunda Türk edebiyatında iki tür vardır: hece ölçüsü (Türklerin bulduğu, hece sayısına dayalı) ve aruz ölçüsü $hecelerin açıklık-kapalılık esasına dayalı$. Bunlar dışında serbest ölçü de kullanılır.

Uyak ve redif ahengi sağlayan diğer unsurlardır. Uyak türleri yarım, tam, zengin ve cinaslı olarak dört grupta incelenir. Uyak düzeni de düz, çapraz, sarma ve mani tipi şeklinde farklılık gösterir.

💡 Not: Hece ölçüsünde duraklar sözcükleri bölmez, aruz ölçüsünde bölebilir!

Şiirde Ahenk Unsurları (Devam)

Aliterasyon aynı ünsüzün, asonans ise aynı ünlünün tekrarlanmasıyla oluşan ahenge verilen isimlerdir. Bu teknikler şiire müzikal bir özellik kazandırır.

İmale kısa heceyi uzun yapmak, zihaf uzun heceyi kısa okumak, ulama ise kapalı heceyi açık yapmak için kullanılan tekniktir. Bunlar aruz ölçüsünde vezni sağlamak amacıyla yapılır.

Uyak düzenlerini hatırlamak için şu formülleri kullanabilirsin:

• Düz uyak: aaaa veya aaab
• Çapraz uyak: abab
• Sarma uyak: abba
• Mani tipi: aaxa

Redif aynı görevdeki kelime tekrarları, cinas ise aynı yazılıp farklı anlamda kullanılan kelimelerdir. Redif ve cinaslı uyak karıştırılmaması gereken kavramlardır.

💡 Dikkat: Yazımları ve anlamları aynı olan kelimeler redif, yazımları aynı ama anlamları farklı olanlar cinaslı kafiye oluşturur.

Söz Sanatları

Şiir dili günlük dile göre daha özenle seçilmiş, benzetme ve mecazlarla süslenmiş özel bir dildir. Söz sanatları şiirin etkisini artıran tekniklerdir.

Teşbih (Benzetme) en az iki unsuru karşılaştıran sanattır. Benzeyen-benzetilen-benzetme yönü-benzetme edatı olmak üzere dört öğesi vardır. İstiare ise sadece benzeyen ya da benzeyenle yapılan teşbihtir.

Teşhis insan dışındaki varlıklara insanî özellikler vermek, intak ise onları konuşturmaktır. Tezat karşıt kavramları bir arada kullanma, mübalağa ise abartma sanatıdır.

Telmih herkesin bildiği bir olay/kişiye işaret etme, tecahül-i arif bilinen bir gerçeği bilmezlikten gelme sanatıdır. Hüsn-i talil bir olayı güzel bir nedene bağlama, tenasüp birbiriyle ilgili sözcükleri bir arada kullanmadır.

💡 Hatırla: Her intakta teşhis vardır ama her teşhiste intak yoktur!

Şiirde Yapı ve Nazım Birimleri

Şiirin yapısı anlam ve ses kaynaşmasından oluşur. Nazım biçimi dizelerin kümelenişi ve uyak düzeniyle, nazım türü ise şiirin konusuyla belirlenir.

Nazım birimleri:

• Mısra (Dize): Şiirin her bir satırı
• Beyit: İki dizeden oluşan birim
• Kıt'a (Dörtlük): Dört dizeden oluşan birim
• Bent: 3, 5, 7 veya daha fazla dizeden oluşan birim

Konu üzerinde söz söylenen durum, tema ise şiirin bütününe hakim olan duygu veya hayaldir. Bu öğeler birleşerek çeşitli nazım şekilleri oluşturur.

Türk edebiyatında Halk Edebiyatı ve Divan Edebiyatı nazım şekilleri olmak üzere iki ana gelenek vardır. Her iki gelenek de kendine özgü ölçü, kafiye ve nazım biçimlerine sahiptir.

💡 Fark: Konu spesifik olay/durum, tema ise genel duygu durumudur.

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı ve Destanlar

İslamiyet öncesi dönem M.S. 8. yüzyıla kadar sürmüştür. Bu dönem edebiyatı sözlü geleneke dayanır ve "kopuz" adı verilen saz eşliğinde söylenirdi.

Bu dönemin nazım biçimleri:

• Koşuk: Sığır avları sırasında söylenen şiirler
• Sagu: Ölüm törenlerinde söylenen ağıtlar
• Sav: Dönemin özlü sözleri (atasözlerinin ilk biçimi)

Destanlar toplumu etkileyen olaylar sonunda oluşan uzun nazım türleridir. Türk destanları dönemlere göre sınıflandırılır:

• Saka Devri: Alp Er Tunga, Şu Destanı
• Hun Devri: Oğuz Kağan Destanı
• Göktürk Devri: Bozkurt, Ergenekon Destanları
• Uygur Devri: Türeyiş, Göç Destanları

Destanlar oluşumlarına göre doğal (halk arasında ortaya çıkan) ve yapma (bir şairin bilinçli ürünü) olmak üzere ikiye ayrılır.

💡 Hatırla: En önemli kaynağımız Kaşgarlı Mahmut'un "Divan-ı Lügat-it Türk" eseridir.

Türk Halk Edebiyatı

Türk Halk Edebiyatı İslamiyet öncesinden günümüze kesintisiz gelen, sözlü geleneğe dayanan bir edebiyattır. Hece ölçüsü, dörtlük nazım birimi ve yarım kafiye temel özellikleridir.

Üç ana dalı vardır:

a) Aşık Tarzı Halk Edebiyatı: "Aşık" adı verilen ozanların icra ettiği edebiyattır. Son dörtlükte şairin mahlası bulunur. Nazım biçimleri:

• Koşma: 11'li hece, "abab" kafiye düzeni, 3-6 dörtlük
• Varsağı: 8'li hece, "bre, behey, hey" nidaları
• Semai: 8'li hece, koşma ile aynı kafiye
• Destan: 6+5'li hece, en uzun nazım biçimi

b) Anonim Halk Edebiyatı: Sahipsiz, halkın ortak malı olan ürünler. Türkü $bent+kavuştak yapısı$, mani (7'li hece, aaxa kafiyesi), ninni gibi türleri vardır.

💡 Fark: Koşmanın türleri: güzelleme (sevgi), koçaklama (yiğitlik), ağıt (ölüm), taşlama (eleştiri)

Dini-Tasavvufi Halk Edebiyatı ve Divan Edebiyatı

c) Dini-Tasavvufi Halk Edebiyatı (Tekke Edebiyatı): Allah sevgisi, tasavvuf konularını işler. Nazım türleri:

• İlahi: Ana tür, 8'li hece (Yunus Emre)
• Nefes: Bektaşilerin söylediği
• Deme: Saz eşliğinde söylenir
• Nutuk: Didaktik şiirler
• Devriye: "Her şey Allah'tan gelir, O'na döner" felsefesi
• Şathiye: Mizahi görünümlü dini şiirler

Divan Edebiyatı 13. yüzyıldan 19. yüzyıl sonuna kadar sürmüştür. Osmanlıca dil, aruz ölçüsü, beyit nazım birimi kullanılır. Belli kalıpları olan, soyut bir edebiyattır.

Ana nazım biçimleri:

• Dörtlüklerle yazılanlar: Rubai, Şarkı, Tuyuğ
• Bentlerle yazılanlar: Terkib-i bent, Terci-i bent
• Beyitlerle yazılanlar: Gazel, Kaside, Mesnevi

💡 Önemli: Divan edebiyatında anlatılan şey değil, anlatış biçimi ön plandadır.

Divan Edebiyatı Nazım Biçimleri

Gazel aşk, güzellik, şarap konularını işleyen nazım biçimidir. Matla (ilk beyit), makta (son beyit), şah beyit (en güzel beyit) bölümleri vardır. 5-15 beyit arası, "aa, ba, ca, da..." kafiye düzeni kullanılır.

Kaside övgü amacıyla yazılan şiirlerdir. 33-99 beyit arası, gazelle aynı kafiye düzeni. Bölümleri:

• Nesib: Giriş
• Girizgâh: Konuya giriş
• Methiye: Övgü kısmı
• Fahriye: Şairin kendini övmesi
• Tegazzül: Gazel bölümü
• Dua: Son kısım

Konularına göre kasideler: tevhit (Allah'ın birliği), münacat (dua), methiye (övgü), naat (peygamber övgüsü), hicviye (yergi), mersiye (ağıt).

Mesnevi her beyti kendi içinde kafiyeli uzun şiirlerdir. "aa, bb, cc..." düzeni kullanılır. Roman ve hikayenin yerini tutuyordu.

💡 Bilgi: Beş mesneviden oluşan eserlere "hamse" denir.

Meşhur Mesneviler ve Müstezat

Türk edebiyatının ünlü mesnevileri:

• Kutadgu Bilig (ilk büyük eser)
• Fuzuli - Leyla ile Mecnun
• Şeyh Galip - Hüsn ü Aşk
• Süleyman Çelebi - Vesiletü'n-Necat (Mevlid)
• Mevlana - Mesnevi
• Nabi - Hayriyye

Şehrengiz bir şehrin güzelliğini anlatan özel mesnevi türüdür. Hamse beş mesneviden oluşan eser koleksiyonlarına verilen isimdir.

Müstezat gazelin özel bir biçimidir. Uzun dizelere kısa dizeler (ziyade) eklenerek yazılır. Hem uzun hem de kısa dizeler kendi aralarında uyaklanır.

Divan edebiyatı şairleri şiirlerini divan adını verdikleri kitaplarda topladıkları için bu edebiyata "Divan Edebiyatı" adı verilmiştir. Bu edebiyat Arap-Fars etkisinde gelişmiş, belli kalıplara sahip aristokrat bir edebiyattır.

💡 Son not: Divan edebiyatı nazım biçimlerini öğrenirken nazım birimi $beyit/dörtlük/bent$ odaklı düşünmen işini kolaylaştırır.