9. Sınıf Edebiyat Konu Anlatımları: Pratik ve Anlaşılır Bilgiler

Edebi Dil ve Günlük Dil

Edebi dil ile günlük dil arasında önemli farklar vardır. Edebi dil, bir milletin konuşma dili üzerine kurulmuş, estetik ve özgün bir ifade yoludur. Mecazlar, semboller ve özel anlatım teknikleriyle zenginleştirilmiştir. Sanatsal bir değer taşır.

Günlük dil ise günlük yaşamda kullandığımız, yazı dilinden farklılaşan bir dildir. Konuşma dili olarak da bilinen bu dil, yaşadığımız çevreye göre değişebilir. En yalın ve doğrudan anlatım biçimidir.

Her yazarın kendine özgü anlatım tarzına üslup denir. Yazarın hayat boyu edindiği deneyimlerle şekillenen üslup, onu diğer yazarlardan ayıran en önemli özelliktir.

Dikkat! Metinlerde karşılaşacağınız açık ileti ve örtük ileti kavramlarını ayırt etmelisiniz. Açık iletiler herkes tarafından aynı şekilde anlaşılırken, örtük iletiler herkese farklı çağrışımlar yapabilir.

Metinlerde karşımıza çıkan öznel yargılar kişiden kişiye değişen, kanıtlanamayan ifadelerdir (örneğin "Karadeniz kıyılarının büyüleyici bir güzelliği vardır"). Nesnel yargılar ise kişiden kişiye değişmeyen, kanıtlanabilen ifadelerdir (örneğin "Deneme türü, öğretici metinler arasındadır").

Edebiyatın Güzel Sanatlarla İlişkisi

Edebiyat, güzel sanatların bir dalıdır. Tüm sanatlar gibi güzeli ve estetik hazzı hedefler, ancak malzemesi dildir. Bu yönüyle diğer sanat dallarından ayrılır.

Güzel sanatlar üç gruba ayrılır:

• İşitsel (Fonetik) Sanatlar: Edebiyat, müzik
• Görsel (Plastik) Sanatlar: Resim, heykel, mimari
• Dramatik (Ritmik) Sanatlar: Tiyatro, sinema, dans, bale, opera

Edebiyat aynı zamanda müzik, sinema ve tiyatro gibi diğer sanat dallarına da kaynaklık edebilir.

Metinlerin Sınıflandırılması

Metinler, yazılış amaçlarına göre iki ana gruba ayrılır:

1. Sanat Metinleri (Edebi Metinler): Edebi heyecan uyandırmak, estetik zevk kazandırmak için yazılırlar.
2. Öğretici Metinler: Bilgi vermek, tanıtmak, düşündürmek için yazılırlar.

Edebi ve Öğretici Metinlerin Karşılaştırması

Edebi metinler ile öğretici metinler arasında önemli farklar bulunur:

• Gerçeklik: Edebi metinlerde gerçekler kurgulanarak anlatılırken, öğretici metinlerde gerçekler yorumsuz aktarılır.

• Amaç: Edebi metinler okuyucuya duygusal zevk vermeyi amaçlarken, öğretici metinler bilgi vermeyi hedefler.

• Üslup: Edebi metinlerde üslup kaygısı vardır, süslü ve sanatlı bir dil kullanılır. Öğretici metinlerde ise duru ve yalın bir dil tercih edilir.

• Anlatım: Edebi metinlerde öznellik hakimken, öğretici metinlerde nesnellik ön plandadır.

• Anlam: Edebi metinlerde kelimeler yan ve mecaz anlamlarıyla kullanılırken, öğretici metinlerde gerçek anlamlarıyla kullanılır.

Bunu bilmelisin! Edebi metinler (şiir, roman, hikaye, tiyatro) duygu ve hayal dünyasına hitap ederken, öğretici metinler (makale, deneme, fıkra, biyografi) bilgi vermeyi amaçlar.

Edebiyat ve Bilim İlişkisi

Edebiyat, insanı konu alan diğer bilim dallarıyla yakın ilişki içindedir. Bu ilişki edebiyatın daha zengin ve derinlikli olmasını sağlar.

Edebiyat-Tarih İlişkisi: Edebi metinler, yazıldıkları dönemin özelliklerini taşır. Bu metinleri anlamak için o dönemin tarihini bilmek gerekir. Bazen tarih bilimi edebiyata kaynaklık ederken (Devlet Ana romanı), bazen de edebi eserler tarih bilimine kaynaklık eder (Göktürk Yazıtları).

Edebiyat-Coğrafya İlişkisi: Bazı metinlerde belli bir çevre tanıtılır (gezi yazısı). Bu durumda edebiyat, coğrafyaya katkı sağlar.

Edebiyat-Sosyoloji İlişkisi: Edebi eserler, toplumun özelliklerini yansıtır. Bir toplumun gelenekleri, yaşam biçimi, sosyal ve siyasal yapısı edebi eserlerde karşımıza çıkar.

Edebiyat-Psikoloji İlişkisi: Edebi eserler, yazarların duygularından izler taşır. Aynı zamanda karakterlerin ruh çözümlemelerine yer verir.

Edebiyat-Felsefe İlişkisi: Her iki alan da düşünceye dayanır, ancak edebi metinlerde düşünceler metnin tamamına yayılmaz.

Anlatım Biçimleri

Anlatım biçimleri, bir düşünceyi, duyguyu veya olayı ifade etmek için kullanılan yöntemlerdir. Dört temel anlatım biçimi vardır:

Öyküleyici Anlatım: Bir olayın okuyucunun gözünde canlanacak şekilde anlatılmasıdır. Olayın yanı sıra mekan, kişiler ve zaman unsurları kullanılır. Roman, hikaye, tiyatro, destan ve masal gibi türlerde görülür.

Betimleyici Anlatım: Varlıkların özelliklerini okuyucunun gözünde canlanacak biçimde anlatmaktır. Yazar, tüm duyulardan yararlanır. Sıfatlara, renk ve biçim özelliklerine çok yer verilir. Roman, hikaye, şiir ve gezi yazılarında sıkça kullanılır.

Açıklayıcı Anlatım: Yazarın amacı okuyucuya bilgi vermektir. "Ne, neden, nasıl, nerede, ne zaman" sorularına cevap verir. Yalın ve sanatsız bir dil kullanılır. Makale, deneme, fıkra ve sohbet gibi türlerde görülür.

Tartışmacı Anlatım: Yazar, ele aldığı konuda karşıt görüşleri çürütmeye ve okuyucuyu kendi düşüncesine yöneltmeye çalışır. Makale, eleştiri, fıkra ve deneme gibi düşünce yazılarında kullanılır.

Düşünceyi Geliştirme Yolları

Düşünceyi geliştirme yolları, anlatımı etkili kılmak için kullanılan tekniklerdir:

Tanımlama: Bir varlık veya kavramın "Bu nedir?" sorusuna yanıt verilmesidir. Örneğin: "Dil, sözlü ve yazılı iletişimde kullandığımız, düşünme ve düşünüleni aktarma dizgesidir."

Örnekleme: Düşünceyi somutlaştırmak için örnek verilmesidir. İklim koşulları ve insan karakteri arasındaki ilişkiye Orta Asya'daki Türklerin örnek gösterilmesi gibi.

Tanık Gösterme: Düşünceyi desteklemek için uzman kişilerin sözlerinden alıntı yapılmasıdır. Kant'ın özgür irade üzerine sözlerinin alıntılanması örnek verilebilir.

Karşılaştırma: Benzer veya karşıt varlık/kavramların kıyaslanmasıdır. Orhun Yazıtları ile Uygurca metinlerin karşılaştırılması gibi.

İpucu: Düşünceyi geliştirme yolları, fikirlerinizi ifade ederken kullanabileceğiniz güçlü araçlardır. Bunları kompozisyonlarınızda kullanmayı deneyin!

Sayısal Verilerden Yararlanma: İnandırıcılık katmak için sayısal verilerin kullanılmasıdır. Türkçeden başka dillere geçen kelime sayılarının verilmesi gibi.

Somutlama: Soyut kavramların somut kavramlarla anlatılmasıdır.

Benzetme: Nitelikçe zayıf olan bir şeyin güçlü olana benzetilerek anlatılmasıdır.

Şiir ve Edebi Sanatlar

Şiir, zengin sembollerle, ritimli sözlerle ve seslerin uyumlu kullanımıyla ortaya çıkan edebi bir anlatım biçimidir. Nazım ise duygu, düşünce ve hayallerin genellikle ölçülü, uyaklı dizeler halinde anlatılmasıdır.

Şiirin özellikleri:

• Düş gücüne, imgeye ve ritme dayanır
• İnsanın duygu dünyasına hitap eder
• Çağrışım ve sezgi önemlidir
• Ahenkli ve etkili bir söyleyişe sahiptir
• Yazıldığı dönemden izler taşır

Şiirin teması, içinde işlenen temel duygudur. Karamsarlık, yalnızlık, özlem veya sevgi gibi konular bir şiirin teması olabilir.

Edebi Sanatlar (Söz Sanatları)

Edebi sanatlar, anlatımı zenginleştirmek ve daha çarpıcı hale getirmek için kullanılan söz ve anlam incelikleridir:

Teşbih (Benzetme): Aralarında benzerlik kurulan varlıklardan zayıf olanın güçlü olana benzetilmesidir. "Gittin, dağ gibi büyüdü yalnızlık" örneğinde yalnızlık dağa benzetilmiştir.

İstiare (Eğretileme): Benzetmenin sadece bir unsurunun kullanılmasıyla yapılır. "Yürüyen ak lekeleri olur göğün" dizesinde bulutlar lekeye benzetilmiş ama "bulut" kelimesi kullanılmamıştır.

Mecazımürsel (Ad Aktarması): Bir sözün benzetme amacı olmadan başka bir söz yerine kullanılmasıdır. "Yapraklı dağlar" ifadesinde yaprak sözüyle ağaç kastedilmiştir.

Teşhis (Kişileştirme): İnsan dışındaki varlıklara insana ait özellikler verilmesidir. "Söğütler yıkıyordu suda saçlarını" örneğinde ağaçlara insan özellikleri verilmiştir.

Unutma! Edebi sanatlar, şiiri ve diğer edebi metinleri daha etkili ve çarpıcı hale getirir. Bu sanatları tanımak, metinleri daha iyi çözümlemenizi sağlayacaktır.

İntak (Konuşturma): Kişileştirilen varlıkların konuşturulmasıdır. "Seni sordum 'yok' dediler" dizesinde dalgalar ve yıldızlar konuşturulmuştur.

Tenasüp (Uygunluk): Birbiriyle ilgili kelimelerin bir arada kullanılmasıdır. "Geçsin günler, haftalar, aylar, yıllar, mevsimler" dizesinde zamanla ilgili kelimeler bir arada kullanılmıştır.

Tezat (Karşıtlık): Karşıt kavramları bir arada kullanma sanatıdır. "Sevincimin kumaşında parlayan üzüntü lekeleridir" dizesinde sevinç ve üzüntü karşıtlığı vardır.

Telmih (Hatırlatma): Bilinen bir olaya veya kişiye gönderme yapma sanatıdır.