11. Sınıf Edebiyat: Makale Ünitesi Konu Anlatımı ve Örnek Sorular

Makale Nedir?

Makale, bir konuyu, olayı veya eseri belge ve kanıtlarla detaylı şekilde inceleyen yazı türüdür. Yazarın amacı, bir görüşü ya da iddiayı sağlam delillerle savunmak ve okuyucuya benimsetmektir. Düşünce yazılarının en bilimsel ve ciddi olanı olarak bilinir.

Metinler edebî ve öğretici olarak ikiye ayrılır. Edebî metinler estetik kaygı taşırken, makalenin de içinde bulunduğu öğretici metinler düşünceye dayalıdır ve kurmaca özellik taşımaz.

Makalenin temel amacı, ele aldığı konuyla ilgili bilgi vermek ve düşünceyi kanıtlayarak okuru ikna etmektir. Bu nedenle makaleler herkesin anlayabileceği açık ve yalın bir dille yazılır.

Dikkat! Makalenin en temel özelliği düşüncelerin belge ve kanıtlarla desteklenmesidir. Bu yönüyle diğer düzyazı türlerinden ayrılır.

Makale Türünün Özellikleri

Makalenin temeli düşüncedir. Yazar, ele aldığı konuyla ilgili görüşlerini savunur ve okuyucuya benimsetmeye çalışır. Bu savunma yapılırken bilimsel bir üslup kullanılır ve düşünceler belge, grafik, rapor gibi nesnel verilerle güçlendirilir.

Makalelerde genellikle üçüncü tekil kişili anlatım tercih edilir. Birinci tekil kişili anlatımdan mümkün olduğunca kaçınılır çünkü amaç nesnel bir bakış açısı sunmaktır. Dil genellikle göndergesel işlevde kullanılır ve açıklayıcı anlatım türü yaygındır.

Makalenin toplum hayatında önemli bir rolü vardır. Özellikle gazete makaleleri, halkı aydınlatma, yönlendirme ve kamuoyu oluşturma açısından büyük etkiye sahiptir. Bu tür yazılar, toplumsal sorunlara çözüm önerileri sunarak da değer taşır.

Makalede konu sınırlaması yoktur. Güzel sanatlardan politikaya, bilimsel konulardan günlük olaylara kadar her alanda makale yazılabilir. Türk edebiyatındaki ilk makale örneği, Şinasi'nin 1860'ta Tercüman-ı Ahval gazetesinde yayımladığı "Mukaddime" başlıklı yazısıdır.

İyi bilgi: Gazetelerde ilk sütuna veya birinci sayfaya konulan önemli yazılara "başmakale" denir ve bu yazıları yazanlara "başyazar" adı verilir.

Makalenin Yapısal Özellikleri ve Türleri

Makaleler belli bir plana göre yazılır. Giriş bölümünde konuyla ilgili genel bilgiler verilir ve okuyucunun ilgisi çekilmeye çalışılır. Gelişme bölümünde girişteki düşünce ve tez, çeşitli veri ve belgelerle desteklenerek ispatlanmaya çalışılır. Sonuç bölümünde ise tüm düşünceler kesin bir yargıya bağlanır.

Makale türleri temelde ikiye ayrılır:

Bilimsel Makaleler: Tıp, fizik, insan bilimleri gibi alanlarda yazılan, bilimsel araştırmalara dayalı yazılardır. Genellikle akademik dergilerde yayımlanır ve belirli bölümlerden oluşur: başlık, özet, giriş, yöntem, bulgular, sonuç ve kaynakça.

Edebî Makaleler: Dil, edebiyat ve sanatla ilgili konuları ele alan yazılardır. Bir eser, yazar veya sanat akımı üzerine eleştirel şekilde kaleme alınır.

Bilimsel makaleler metodolojik bir yapı izler. Başlıkta az sayıda ve özenle seçilmiş kelimeler kullanılır. Özette araştırmanın kapsamı, amacı ve sonuçları özetlenir. Giriş bölümünde önceki çalışmalar hatırlatılır ve araştırmanın gerekliliği vurgulanır.

Bunu unutma: Bilimsel bir makalenin en önemli kısımlarından biri kaynakçadır. Makalede yararlanılan her kaynak liste halinde belirtilir ve metin içinde bu kaynaklara atıfta bulunulur.

Bilimsel Makalelerin Yapısı

Yöntem bölümünde araştırmada kullanılan yöntem ve nedenleri açıklanır. Bu bölüm, aynı araştırmayı tekrar edebilecek kadar detaylı olmalıdır. Bulgular bölümünde elde edilen veriler ve anlamları ortaya konur.

Sonuç ve Tartışma bölümünde bulgular araştırmanın amaçlarıyla ilişkilendirilir ve nesnel genellemelere ulaşılmaya çalışılır. Ayrıca araştırmanın bilime ve günlük hayata katkısı değerlendirilir. Kaynakça, makalenin sonunda yararlanılan tüm kaynakların listelendiği bölümdür.

Bir makale yazarı, geniş bilgi birikimine ve sağlam bir dünya görüşüne sahip olmalıdır. Sorunlara tarafsız bakabilmeli, düşüncelerini somutlaştırabilmeli ve hedef kitlenin düzeyine uygun dil kullanmalıdır.

Gazete makaleleri, haberlerden farklıdır. Haber yazıları acele yazılmış, sadece olayı 5N1K ile anlatan yazılardır ve güncelliğini çabuk kaybeder. Makaleler ise düşünce odaklıdır, konuyu derinlemesine ele alır ve kalıcıdır.

Pratik bilgi: Bilimsel makalelerde kaynakça gösterimi çok önemlidir. Her kaynağa metin içinde atıf yapılmalı ve kaynakçada tam künye verilmelidir. Bu, bilimsel dürüstlüğün ve araştırma etiğinin gereğidir.

Makale Türünün Türk Edebiyatındaki Gelişimi

Makale türü, Türk edebiyatında gazeteciliğin gelişmesiyle ortaya çıkmıştır. Türk edebiyatının ilk gazetesi 1831'de çıkarılan Takvîm-i Vekâyi'dir. Bunu 1840'ta yarı resmî olarak çıkarılan Cerîde-i Havadis izlemiştir.

Batılı anlamdaki ilk gazete ise Şinasi'nin Agâh Efendi'yle 1860'ta çıkardığı Tercümân-ı Ahvâl kabul edilir. Türk edebiyatında ilk makale de Şinasi tarafından 22 Ekim 1860'ta bu gazetede yayımlanan "Mukaddime" başlıklı yazıdır.

Şinasi'nin 1862'de tek başına çıkardığı Tasvîr-i Efkâr ise ikinci özel gazetedir. Şinasi, bu gazeteler aracılığıyla makale türünün Türk edebiyatındaki temellerini atmıştır. Özellikle güncel konular hakkında yayımlanan makaleler, Türk edebiyatında türün ilk örnekleri kabul edilir.

Makale, Türk toplumunun düşünce hayatına yeni bir bakış açısı getirmiştir. Olayları sorgulama, neden-sonuç ilişkisi içinde değerlendirme, çözüm önerileri sunma ve kanıtlara dayandırma, bu türün taşıdığı temel özelliklerdir. Gazete aracılığıyla halka ulaşan yazarlar, makalelerle ele aldıkları konuları açık ve anlaşılır şekilde anlatma imkânı bulmuşlardır.

Önemli not: Şinasi'nin "Mukaddime" başlıklı yazısı sadece Türk edebiyatındaki ilk makale değil, aynı zamanda halkın düşünce özgürlüğünü ve gazetelerin kamuoyu oluşturmadaki önemini vurgulayan bir manifesto niteliğindedir.

Türk Edebiyatında Makale Yazarları ve Eserleri

Türk edebiyatında makale türünün önemli temsilcileri ve eserleri bulunmaktadır. Şinasi'nin "Tercüman-ı Ahval Mukaddimesi" ile başlayan süreçte birçok yazar bu türde eserler vermiştir.

Ziya Paşa'nın "Şiir ve İnşa" makalesi, Hüseyin Cahit Yalçın'ın "Edebiyat ve Hukuk" makalesi (Servet-i Fünun dergisinin kapatılmasına neden olmuştur), Ömer Seyfettin'in "Yeni Lisan" makalesi, edebiyatımızda önemli etkiler bırakmıştır.

Namık Kemal'in "Renan Müdafaanamesi", Ziya Gökalp'in "Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak" adlı eseri, Yusuf Akçura'nın "Üç Tarz-ı Siyaset" makalesi, dönemin düşünce hayatını şekillendiren önemli eserlerdir.

Yahya Kemal Beyatlı'nın "Aziz İstanbul" ve "Eğil Dağlar", Hasan Ali Yücel'in "Pazartesi Konuşmaları" ve "İyi Vatandaş İyi İnsan", Mehmet Kaplan'ın "Nesillerin Ruhu" ve "Büyük Türkiye Rüyası" eserleri de Türk edebiyatının önemli makale örnekleri arasındadır.

Bu yazarlar, ele aldıkları konulardaki derin bilgileri ve özgün görüşleriyle Türk düşünce hayatına önemli katkılarda bulunmuşlardır. Makaleleri sadece edebî değil, sosyal, kültürel ve siyasi konuları da kapsamaktadır.

İlham verici not: Genç Kalemler dergisinde Ömer Seyfettin ve arkadaşları tarafından yazılan makaleler, sadece edebiyat dünyasını değil, Türkçenin sadeleşmesini ve millî edebiyatın oluşmasını da etkilemiştir.

Makale ile Diğer Türlerin Karşılaştırması

Makale, diğer düzyazı türleriyle bazı benzerlikler taşısa da temel farklılıklarıyla ayrılır. Özellikle sohbet, fıkra ve deneme gibi türlerle karşılaştırıldığında belirgin farklar ortaya çıkar.

Makale ve Sohbet Karşılaştırması: Makaleler konuyu derinlemesine incelerken, sohbetlerde yüzeysel bir inceleme yapılır. Makalelerde işlenen fikir savunulur ve ispatlanır; sohbetlerde ispat gayesi yoktur. Makalelerde ciddi ve bilimsel bir dil kullanılırken, sohbetlerde samimi bir konuşma dili tercih edilir.

Makale ve Fıkra Karşılaştırması: Makale yazarı fikirleri bilimsel yaklaşımla incelerken, fıkra yazarı kişisel görüşlerle ele alır. Makalede fikirler kanıtlanmak zorundadır; fıkrada böyle bir zorunluluk yoktur. Makalede resmî ve ciddi bir anlatım kullanılırken, fıkrada samimi ve içten bir anlatım vardır. Makaleler herhangi bir konu hakkında yazılırken, fıkralar genellikle güncel konuları ele alır.

Makale ve Deneme Karşılaştırması: Denemeci özgürce seçtiği konuda kişisel görüşlerini paylaşır ve okuyucuyu düşündürmeyi amaçlar. Makaleci ise öğretmeyi ve bilgilendirmeyi amaçlayarak savını kanıtlama yoluna gider. Deneme öznel ve samimiyken, makale nesnel ve ciddidir. Deneme yazınsal bir dille toplumun geneline hitap ederken, makale bilimsel bir dille konuyla ilgili sınırlı bir okur kitlesine seslenir.

Son hatırlatma: Makale, düşünce yazıları içinde en nesnel ve bilimsel olanıdır. İyi bir makale yazmak için konuyla ilgili derin araştırma yapmak, fikirlerinizi sağlam kanıtlarla desteklemek ve sistematik bir şekilde sunmak gerekir.