Tiyatro

Tiyatro, sahnede seyirciler önünde oyuncular tarafından canlandırılan edebi bir türdür. Eski Yunan'da Dionysos adına yapılan dinî törenlerden doğan bu tür, zamanla evrensel bir sanat haline gelmiştir.

Modern tiyatro, Türk edebiyatına Tanzimat Dönemi'nde girmiştir. Şinasi'nin "Şair Evlenmesi" bu dönemde yazılan ilk yerli oyundur. Cumhuriyet Dönemi'nde ise tiyatro devlet kurumlarının ve özel tiyatro gruplarının oluşmasıyla daha da gelişmiştir.

Not: Anadolu'da modern tiyatrodan önce Karagöz, Orta Oyunu, Meddah ve Köy Seyirlik Oyunları gibi geleneksel Türk tiyatro türleri yaygındı.

1923-1950 Cumhuriyet Dönemi Tiyatrosu

Cumhuriyet'in ilanıyla tiyatroya özel bir önem verildi ve hızlı bir gelişim sağlandı. Bu dönemde tiyatro, özellikle Cumhuriyet değerlerini ve inkılapları halka ulaştırmak için bir araç olarak kullanıldı.

Muhsin Ertuğrul'un 1927'de Darülbedayi'nin başına geçmesiyle modern Türk tiyatrosunun temelleri atıldı. 1940'ta Ankara Konservatuarı Kanunu ve 1949'da Devlet Tiyatro ve Operası Kanunu çıkarılarak tiyatronun kurumsallaşması sağlandı. İstanbul, Ankara, İzmir gibi büyükşehirlerde Devlet Tiyatroları açıldı.

Bu dönemin popüler temaları arasında Kurtuluş Savaşı, Türk tarihi ve Batılılaşma bulunuyordu. Faruk Nafiz Çamlıbel (Akın), Ahmet Kutsi Tecer (Köşebaşı), Necip Fazıl Kısakürek (Bir Adam Yaratmak) gibi yazarlar önemli eserler verdi.

1950-1980 Cumhuriyet Dönemi Tiyatrosu

Bu dönemde tiyatro teknik açıdan gelişti ve konu çeşitliliği arttı. Devlet Tiyatroları Türkiye'nin birçok yerine turneler düzenleyerek geniş izleyici kitlelerine ulaştı.

1960'lardan sonra özel tiyatro sayısında artış oldu. Küçük Sahne, Dormen ve Kent Tiyatrosu öncü özel tiyatrolar olarak öne çıktı. Toplumsal sorunlar, tarihi olaylar, köy hayatı ve kuşak çatışması gibi temalar işlenmeye başlandı.

Haldun Taner'in "Keşanlı Ali Destanı" epik tiyatronun Türkiye'deki öncüsü oldu. Turan Oflazoğlu ve Orhan Asena Osmanlı tarihinden ve mitolojiden konular işlerken, Turgut Özakman ve Necati Cumalı köylü ve işçi sorunlarını ele aldı.

İlginç not: 1970'li yıllarda siyasi ve ekonomik nedenlerden dolayı tiyatro gelişimini sürdüremedi ve konular toplumsal sorunlardan tarihi ve günlük konulara yöneldi.

Önemli Tiyatro Yazarları

Musahipzade Celal, çeşitli devlet görevlerinde bulunmuş ve daha çok müzikli komedi türünde eserler vermiştir. Orta oyunundan yararlanan yazarın "Fermanlı Deli Hazretleri", "Aynaroz Kadısı" gibi eserleri vardır.

Cevat Fehmi Başkut, gazeteciliğin yanı sıra tiyatro eserleriyle tanınmıştır. İçinde yaşadığı toplumdaki sorunları, çelişkileri gerçekçi bir bakış açısıyla yansıtmıştır. "Paydos", "Buzlar Çözülmeden" önemli eserleridir.

Haldun Taner, hikâye ve oyun yazarı olarak tanınsa da özellikle tiyatro eserleriyle öne çıkmıştır. Epik tiyatronun Türkiye'deki öncüsü olan yazar, eserlerinde güldürücü olaylara yer vermiş ve çağın sorunlarını ortaya koymuştur. "Keşanlı Ali Destanı" en bilinen eseridir.

Turgut Özakman ise geleneksel tiyatro ile modern tiyatroyu ustaca birleştirmiş, birey-çevre ilişkileri ve kuşaklar arası çatışmayı işlemiştir. "Şu Çılgın Türkler" adlı belgesel romanıyla da tanınmaktadır.

Orhan Asena ve Dünya Edebiyatında Tiyatro

Orhan Asena, Cumhuriyet Dönemi tiyatro yazarlarındandır. Oyunlarında tarihi, mitolojiyi ve toplumsal hayatı konu edinmiştir. "Hürrem Sultan", "Tanrılar ve İnsanlar" gibi eserlerinde oyun dilini ustaca kullanmıştır.

Dünya edebiyatında tiyatro, Eski Yunan'da dinî törenlerden doğmuş, zamanla sanatsal bir nitelik kazanmıştır. Profesyonel tiyatro toplulukları 15-16. yüzyıllarda ortaya çıkmıştır.

İtalya'da başlayan Rönesans tiyatrosu İngiltere'de gelişmiştir. Shakespeare İngiltere'de, Corneille ve Racine ile Moliere ise Fransa'da önemli eserler vermişlerdir.

19. yüzyılda romantizm akımı etkili olmuş, Schiller, Goethe, Victor Hugo, Çehov ve Maksim Gorki bu akımda öne çıkan isimler olmuştur.

Önemli bilgi: Tiyatro hem edebi bir tür hem de sahnelenen bir gösteri olarak dünya kültürünün önemli bir parçasıdır.

Eleştiri Ünitesi

Eleştiri, bir edebi eser veya sanat eseri hakkında yapılan olumlu ve olumsuz yorumlara denir. Sanatçı ve eseri eleştirinin merkezindedir.

Eleştirinin amacı sadece eleştirmek değil, okuru ve sanatçıyı iyiye, doğruya ve güzele yönlendirmektir. Eleştiri yapan kişiye eleştirmen denir. İyi bir eleştirmenin geniş bir kültüre sahip olması, nesnel değerlendirmeler yapması ve alanında uzman olması gerekir.

"Eleştiri" sözcüğü, Eski Yunancadan Latinceye, oradan da Fransızcaya geçerek dilimize yerleşmiştir. Batı'da gelişen bu tür, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Türk edebiyatında da yer bulmuştur.

Bilgi: Namık Kemal'in "Tasvir-i Efkâr" gazetesinde yayımlanan "Lisân-ı Osmanînin Edebiyatı Hakkında Bazı Mülahazât Şamildir" yazısı, eleştirinin edebiyatımızdaki ilk örneğidir.

Eleştiri Türleri

Eleştiri, farklı yaklaşımlarla yapılabilir ve bu da eleştiri türlerini oluşturur:

1. Öznel (İzlenimci) Eleştiri: Eleştirmen kendini okurun yerine koyarak kendi zevk ve anlayışlarını ön planda tutar.

2. Tarihi ve Sosyolojik Eleştiri: Eseri bulunduğu dönemin şartlarına göre değerlendirir ve toplumsal bir belge olarak ele alır.

3. Sanatçıya Yönelik Eleştiri: Eser ile onu yazan sanatçı arasında ilişki kurar, çünkü her eser yazarından izler taşır.

4. Esere Yönelik Eleştiri: Sadece eserin konusu, dili, teknikleri, teması ve yapısı incelenir. Merkezde yalnızca eser vardır.

5. Çözümleyici Eleştiri: Eser çok yönlü ele alınır ve okur bilgilendirilir. En sık başvurulan eleştiri türüdür.

Cumhuriyet Dönemi'nde eleştiri türünde hızlı bir gelişme görülmüştür. Orhan Şaik Gökyay, Ahmet Hamdi Tanpınar, Mehmet Kaplan ve Nurullah Ataç gibi yazarlar eleştiri türünde önemli eserler vermişlerdir.

Mülakat

Mülakat, sanat, edebiyat, spor, siyaset ve bilim gibi alanlarda tanınmış kişilerle soru-cevap şeklinde yapılan konuşmalardır. Genellikle gazeteciler tarafından yapılır ve kamuoyuyla paylaşılır.

Başarılı bir mülakat için önceden iyi bir hazırlık yapmak şarttır. Bu hazırlık aşamaları:

• Konuşulacak kişinin belirlenmesi ve izinlerin alınması
• Konunun belirlenmesi ve detaylı araştırma yapılması
• Konuşma yapılacak kişi hakkında bilgi toplanması
• Soruların titizlikle hazırlanması
• Konuşma yerinin ve saatinin belirlenmesi

Mülakatlar toplumu ilgilendiren, merak uyandıran konular üzerine olmalı ve kibar, nazik bir üslupla gerçekleştirilmelidir.

Önemli bilgi: Ruşen Eşref Ünaydın'ın "Diyorlar ki" ve "Anafartalar Kumandanı Mustafa Kemal ile Mülakat" eserleri, edebiyatımızda mülakat türünün ilk örnekleri olarak kabul edilir.