Edebiyat ve Tarih/Din İlişkisi

Edebiyat ve tarih arasında güçlü bir bağ vardır. Yazarlar savaşlar gibi tarihi olayları kendi yorumlarıyla edebi eserlere aktarırlar. Tolstoy'un "Savaş ve Barış"ı veya Yakup Kadri'nin "Yaban" romanı buna güzel örnektir.

Din, edebiyatımızın şekillenmesinde büyük rol oynamıştır. İslamiyeti 11. yüzyılda kabul eden Türkler, inançlarının etkisiyle yeni eserler ortaya koymuşlardır. Divanu Lugati't-Türk, Kutadgu Bilig, Atabetü'l-Hakayık ve Divan-ı Hikmet gibi eserler İslami dönem Türk edebiyatının önemli örnekleridir.

Türk edebiyatı tarihsel olarak üç ana döneme ayrılır: İslamiyetten önceki Türk edebiyatı (sözlü ve yazılı), İslam dönemi Türk edebiyatı (Halk ve Divan edebiyatı) ve Batı etkisiyle gelişen Türk edebiyatı (Tanzimat, Servet-i Fünun, Fecr-i Ati, Milli Edebiyat, vb.).

Biliyor muydun? İslamiyetin kabulüyle birlikte dilimize çok sayıda Arapça ve Farsça kelime girmiştir, bu da edebiyatımızın söz varlığını büyük ölçüde zenginleştirmiştir.

Eski Türkçe Dönemi

Eski Türkçe dönemi, Göktürk ve Uygur dönemlerini kapsar ve İslamiyet öncesi ile İslamiyetin ilk kabul edildiği zamanlardaki eserleri içerir.

Göktürk Türkçesi $6-8. yy$ döneminde, Moğolistan sınırları içerisinde Orhun Nehri kıyısında bulunan yazıtlar önemlidir. 724-735 yılları arasında dikilen Orhun Yazıtları, Bilge Kağan'ın halkı için yaptıklarını, Türklerin düşmanlarla mücadelelerini anlatır ve 38 harfli bir alfabeyle yazılmıştır.

Uygur Türkçesi $8-13. yy$ döneminde Maniheizm ve Budizm inançlarının etkisiyle yazılan Altun Yaruk, Kalyanamkara ile Papamkara, Irk Bitig ve Sekiz Yükmek gibi önemli eserler görülür. Bu dönemde 12 harfli bir alfabe kullanılmıştır.

Karahanlı Türkçesi $10-13. yy$, ilk Müslüman Türk devleti olan Karahanlılar dönemini kapsar. Bu dönemde İslamiyet etkisiyle yazılan Divanu Lugati't-Türk (Kaşgarlı Mahmut), Divan-ı Hikmet (Hoca Ahmet Yesevi), Atabetü'l-Hakayık (Edip Ahmet Yükneki) ve Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib) gibi önemli eserler ortaya çıkmıştır.

Dikkat! Eski Anadolu Türkçesi $13-15. yy$, Anadolu ve Rumeli bölgesinde Oğuz ağzına dayalı bir yazı dilinin geliştiği, Anadolu Selçukluları, beylikleri ve Osmanlı'nın ilk dönemlerini kapsayan bir süreçtir.

Orta Türkçe ve Sonrası

Orta Türkçe dönemi $15-19. yy$ Batı Türkçesi'nin geliştiği önemli bir dönemdir. Batı Türkçesi; Türkiye Türkçesi, Anadolu, Gagavut ve Türkmen kollarını kapsamaktadır.

Osmanlı Türkçesi $15-19. yy$ döneminde Suriye, adalar, Rumeli, Rodos ve Kuzey Afrika'da etkili olan bir yazı dili kullanılmıştır. Bu dönemde Arapça ve Farsça kelimelerin yoğun etkisi görülür.

Türkiye Türkçesi, Batı Türkçesinin ulaştığı son şekildir. 1911 yılında "Yeni Lisan Hareketi" ile Ömer Seyfettin ve arkadaşları tarafından başlatılan dilde sadeleşme hareketi, Milli Edebiyat döneminde hız kazanmıştır. Bu hareket, Arapça ve Farsça kelimelerin sayısını azaltmayı amaçlamıştır.

Tarihimizde Türkler beş farklı alfabe kullanmıştır: Göktürk Alfabesi (8. yy, Orhun yazıtlarında), Uygur Alfabesi (18 harfli, sağdan sola yazılan), Arap Alfabesi (11. yüzyıldan itibaren), Kiril Alfabesi (Slav halkları için) ve Latin Alfabesi (1 Kasım 1928'de kabul edilen 29 harfli alfabemiz).

Harika bilgi! Mustafa Kemal Atatürk döneminde gerçekleştirilen harf devrimi, okuma yazma oranının artmasında ve Türkçenin daha kolay öğrenilmesinde büyük rol oynamıştır.

Dede Korkut Hikayeleri

Dede Korkut Hikayeleri, Türk edebiyatının en değerli eserlerinden biridir. 15. yüzyıl başında yazıya geçirilmiş olan bu anonim eser, Oğuzlar'ın yaşamını, savaşlarını, geleneklerini ve adetlerini anlatmaktadır.

Hikayelerde Dede Korkut, bilge bir kişi olarak karşımıza çıkar. O, sorunları çözen, destan ve hikayeleri anlatan, topluma yön veren önemli bir karakterdir.

Dede Korkut Hikayeleri, destandan halk hikayelerine geçiş döneminin en güzel örneğidir. Eser, nazım (şiir) ve nesir (düz yazı) karışık bir şekilde yazılmıştır. Duygular ve karşılıklı konuşmalar şiirle, olaylar ve betimlemeler ise düz yazıyla anlatılmıştır.

Unutma! Dede Korkut Hikayeleri sadece Türk kültürünü yansıtan bir eser değil, aynı zamanda Türkistan, Kafkaslar, Rusya gibi geniş bir coğrafyada etkisi olan önemli bir kültür hazinesidir.