10. Sınıf Edebiyat: Roman Ünitesi Konu Özeti

Roman Nedir?

Roman, yaşanmış veya yaşanabilecek olayları, insan ilişkilerini ve psikolojisini yer ve zaman bağlamında uzun bir şekilde anlatan edebi türdür. İnsan ruhunu en iyi yansıtan tür olan roman, gerçek hayatta yaşanabilecek olayların yazar tarafından kurgulanmasıyla oluşur.

Romanın temel yapı unsurları olay, kişi, mekân ve zamandır. Bu unsurlar bir araya gelerek romanın iskeletini oluşturur.

Roman türleri oldukça çeşitlidir: Macera, tarihi, psikolojik, sosyal, bilim kurgu, fantastik, polisiye, tezli ve egzotik roman gibi türler vardır. Her biri farklı konulara odaklanır ve farklı anlatım teknikleri kullanır.

Bunu biliyor muydun? Miguel de Cervantes'in 17. yüzyılda yazdığı "Don Kişot" dünya edebiyatında ilk roman olarak kabul edilirken, Türk edebiyatında ilk roman Şemsettin Sami'nin "Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat" adlı eseridir.

Tanzimat Dönemi'nde Roman

Türk edebiyatının romanla tanışması 1860-1895 yılları arasını kapsayan Tanzimat Dönemi'nde gerçekleşmiştir. Bu dönemde edebiyatımız her anlamda Batı'ya yönelmiş ve gazetenin gelişmesiyle roman, hikâye gibi türlerde önemli değişimler yaşanmıştır.

İlk çeviri roman, Yusuf Kamil Paşa'nın Fransız yazar Fenelon'dan tercüme ettiği Telemak'tır. İlk yerli romanımız ise Şemsettin Sami'nin Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat adlı eseridir. Namık Kemal'in İntibah'ı ilk edebi roman, Cezmi'si ise ilk tarihi roman olarak kabul edilir.

Tanzimat Dönemi'nde yazılan romanlarda romantizmin etkisiyle sosyal sorunlar, günlük yaşam, kadın-erkek ilişkileri, esaret ve yanlış Batılılaşma gibi konular işlenmiştir. Dönemin I. kuşak yazarları (Namık Kemal, Ahmet Mithat Efendi) romantizmden etkilenirken, II. kuşak yazarları (Recaizade Mahmut Ekrem, Nabizade Nazım) realizm ve natüralizm akımlarından etkilenmiştir.

Önemli not: Nabizade Nazım'ın Karabibik romanı, Türk edebiyatında köy yaşamını gerçekçi bir şekilde anlatan ilk köy romanıdır.

Servet-i Fünun Dönemi'nde Roman

Servet-i Fünun, 1896-1901 yılları arasında etkili olan ve dönemin siyasi-sosyal koşulları nedeniyle içe kapanık, karamsar bir özellik gösteren edebi topluluktur. Bu dönemde Tevfik Fikret, Halit Ziya Uşaklıgil ve Mehmet Rauf gibi yazarlar Servet-i Fünun dergisi etrafında toplanmıştır.

Türk edebiyatında Batı tekniğine uygun ilk romanlar bu dönemde yazılmıştır. Realizm akımının etkisiyle güçlü ruhsal betimlemeler ve gerçekçi mekân tasvirleri, bu dönem romanlarının en belirgin özelliklerindendir.

Servet-i Fünun dönemi romanlarında toplumsal konulardan ziyade bireysel konulara yönelinmiş, "hayal kırıklığı" ve "kaçış" temaları sıkça işlenmiştir. Ağır ve süslü bir dil kullanılmış, mekân olarak genellikle İstanbul seçilmiş, kahramanlar daha çok seçkin ve aydın kişilerden oluşmuştur.

Unutma: Halit Ziya Uşaklıgil'in Aşk-ı Memnu ve Mai ve Siyah romanları ile Mehmet Rauf'un Eylül romanı, Türk edebiyatının ilk psikolojik romanı olarak kabul edilir ve bu dönemin en önemli eserleri arasındadır.

Milli Edebiyat Dönemi'nde Roman

Milli Edebiyat Dönemi, II. Meşrutiyet'in ilanıyla güçlenen Türkçülük akımının etkisiyle 1911-1923 yılları arasında gelişen, milli konulara yönelerek modern ve milli bir edebiyat oluşturmayı amaçlayan dönemdir.

Bu dönem romanlarında bireysel temalar yerine Türkçülük, Milli Mücadele, yanlış Batılılaşma, çağdaşlaşma, yoksulluk ve cehalet gibi toplumsal temalar öne çıkar. "Toplum için sanat" anlayışıyla birlikte dilde sadeleşme başlamış ve eserler günlük konuşma diliyle yazılmıştır.

Milli Edebiyat Dönemi'nde İstanbul'un dışına çıkılarak Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde geçen romanlar yazılmış, yazarlar yaşanan siyasi olayları ve kurtuluş mücadelesini eserlerine konu etmişlerdir.

Halide Edip Adıvar'ın Ateşten Gömlek, Sinekli Bakkal, Vurun Kahpeye; Yakup Kadri Karaosmanoğlu'nun Kiralık Konak, Sodom ve Gomore; ve Reşat Nuri Güntekin'in Çalıkuşu, Yaprak Dökümü, Yeşil Gece adlı eserleri bu dönemin en önemli romanları arasındadır.

Bu bilgiler sınavda çıkabilir: Türk edebiyatında roman ilkleri: İlk edebi roman (İntibah), ilk tarihi roman (Cezmi), ilk realist roman (Araba Sevdası), ilk psikolojik roman (Eylül), ilk köy romanı (Karabibik).

Cümle Çeşitleri: Anlamlarına Göre Cümleler

Cümleler anlamlarına, yükleminin türüne, yükleminin yerine ve yapılarına göre farklı şekillerde sınıflandırılır. Anlamlarına göre cümleler dört gruba ayrılır: olumlu cümle, olumsuz cümle, soru cümlesi ve ünlem cümlesi.

Olumlu cümle, bir yargının gerçekleştiğini, gerçekleşmekte olduğunu veya gerçekleşeceğini ifade eder. "Sonunda beklediğimiz güzel haber bize ulaştı" gibi. Dikkat et, hoşa gitmeyen bir durum anlatılması o cümleyi olumsuz yapmaz.

Olumsuz cümle, yargının gerçekleşmediğini veya gerçekleşmeyeceğini bildirir. Bu tür cümlelerde "-mA, -mAz" ekleri veya "yok, değil" gibi olumsuzluk bildiren sözcükler bulunur. "Verdiğimiz yemek siparişi evimize gelmedi" gibi.

Soru cümlesi, cevap almak, bilgi edinmek için kurulan cümlelerdir. "Bugün yağmur yağacak mı?" gibi. Bazen soru cümleleri cevap almak için değil, farklı anlamlar ifade etmek için de kullanılır. Bunlara "sözde soru cümlesi" denir.

Dikkat: Bazı cümleler biçimce olumlu görünse de anlamca olumsuz olabilir ya da tam tersi olabilir. "Sen ararsın da ben gelmez miyim?" cümlesi biçimce olumsuz ama anlamca olumludur.

Cümle Çeşitleri: Yüklemin Türüne ve Yerine Göre Cümleler

Yüklemin türüne göre cümleler fiil cümlesi ve isim cümlesi olmak üzere ikiye ayrılır. Fiil cümlesi, yüklemi çekimli fiil olan cümledir. "Kürek çekmekten vazgeçmiştim" gibi. İsim cümlesi ise yüklemi isim soylu bir sözcük olan cümledir. "Bu sandık milyonlar değerindeymiş" gibi.

Yüklemin yerine göre cümleler üçe ayrılır: kurallı cümle, devrik cümle ve eksiltili cümle. Kurallı cümle, yüklemi cümlenin sonunda bulunan cümledir. Türkçenin doğal yapısına uygun olan bu cümlelere "düz cümle" de denir. "Dün akşamdan beri odasından çıkmadı" gibi.

Devrik cümle, yüklemi cümlenin başında veya ortasında bulunan cümledir. "Aynı hafta tayinim çıktı Ankara'ya" gibi. Eksiltili cümle ise yüklemi olmayan ve yargının ne olduğu okuyucuya bırakılan söz öbekleridir. "Sokaklarda bir yerlere yetişme telaşı içinde olan insanlar..." gibi.

Sınavlarda dikkat et: Eksiltili cümleler genellikle yazarın anlatımı hızlandırmak istediği ya da okuyucunun hayal gücünü harekete geçirmek istediği durumlarda kullanılır.

Cümle Çeşitleri: Yapılarına Göre Cümleler

Yapılarına göre cümleler basit cümle, birleşik cümle, sıralı cümle ve bağlı cümle olmak üzere dört gruba ayrılır.

Basit cümle, tek bir yargıyı bildiren, tek bir yüklemden oluşan ve içinde fiilimsi, "ki" bağlacı veya "-se, -sa" şart kiplerini barındırmayan cümledir. "Yağmurlu havalarda dışarı çıkmazdı" gibi. Basit cümleler kısa ve anlaşılır olduğundan günlük konuşma dilinde sıkça kullanılır.

Birleşik cümle, tek bir yüklemi ve bu yükleme bağlı en az bir yan cümleciği bulunan cümledir. Cümlenin temel yargısı dışında bir veya birkaç yargısı daha bulunur. Birleşik cümleler kendi içinde dört başlığa ayrılır: girişik birleşik cümle, ilgi cümleleri, şartlı birleşik cümle ve iç içe birleşik cümle.

Sıralı cümle ve bağlı cümle yapıları da birden fazla cümlenin bir araya gelmesiyle oluşan cümle türleridir. Sıralı cümlelerde virgül veya noktalı virgül kullanılırken, bağlı cümlelerde bağlaçlar kullanılır.

İpucu: YKS ve LGS gibi sınavlarda en çok sorulan cümle türleri birleşik cümlelerdir. Özellikle yan cümleciğin nasıl oluştuğuna dikkat etmelisin!