İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatının Başlangıcı

İslamiyet öncesi Türk edebiyatı, Türklerin Müslüman olmadan önce yarattıkları tüm edebi eserleri kapsar. Bu dönem sözlü ve yazılı olmak üzere iki ana bölümde incelenir.

Sözlü dönem 8. yüzyıla kadar sürdü ve Türklerin henüz yazıyı bilmediği zamanları kapsıyor. Bu dönemin en belirgin özelliği hece ölçüsü kullanılması ve dörtlük nazım biçiminin tercih edilmesiydi.

Sözlü dönem eserlerinin dili oldukça sadeydi ve sınırlı konuları işlerdi. Anonim olan bu eserler, kopuz eşliğinde çeşitli törenlerde söylenirdi. Şaman inancının etkisiyle kam, baksı gibi din adamları bu eserlerin korunmasında önemli rol oynadı.

Dikkat: Bu dönemin en önemli özelliği eserlerin kimliksiz (anonim) olmasıdır.

Sözlü Dönemin Edebi Türleri

Koşuk, sözlü dönemin en yaygın türlerinden biriydi. Yiğitlik, aşk ve savaş konularını işleyen koşuklar kopuz eşliğinde söylenirdi. Bugünkü halk edebiyatındaki "koşma" ve divan edebiyatındaki "gazel"in atası sayılabilir.

Sagu ise ölüm törenlerinde söylenen ağıt türü eserlerdi. Ölen yiğitlerin kahramanlıklarını ve iyiliklerini anlatırlardı. Halk edebiyatındaki "ağıt" ve divan edebiyatındaki "mersiye"nin kökenini oluşturur.

Sau, bugünkü atasözlerinin karşılığıydı. Kısa ve öğretici sözlerden oluşurdu.

Destan ise bir milletin tarihini etkileyen büyük olayları anlatan uzun şiirlerdi. Türk destanlarında ışık, rüya, ağaç, kurt, geyik gibi mitolojik motifler sıkça kullanıldı.

Not: Her türün bugünkü edebiyatımızda karşılığı bulunmaktadır.

Türk Destanları ve Kahramanları

İslamiyet öncesi Türk destanları beş ana grupta toplanır. İskit destanları arasında Alp Er Tunga Destanı ve Su Destanı öne çıkar. Hun destanlarından Oğuz Kağan Destanı, Türk devlet geleneğini anlatırken Atilla Destanı Avrupa'daki fetihleri konu alır.

Göktürk destanları özellikle önemlidir. Ergenekon Destanı, Türklerin tarih sahnesine çıkışını sembolik olarak anlatır. Bozkurt Destanı ise Türklerin kurttan türediği inancını yansıtır.

Uygur destanlarından Türeyiş Destanı yine kurtla ilgili köken hikayesini işlerken, Göç Destanı Türklerin Orta Asya'dan göçünü anlatır. En eski Türk destanı sayılan Yaradılış Destanı ise evrenin oluşumunu konu alır.

İslamiyet'ten sonra da destan geleneği sürdü. Manas Destanı dünyanın en uzun destanıdır ve Kırgızların milli destanı sayılır.

İlginç: Manas Destanı, İslam'ı yaymaya çalışan bir kahramanı konu alır.

Yazılı Döneme Geçiş

8-11. yüzyıllar arasını kapsayan yazılı dönem, Türklerin yazıyı kullanmaya başladığı dönemi temsil eder. Bu dönemde Budizm, Maniheizm gibi dinlerin etkisi görülür.

Eldeki en eski yazılı ürün 6. yüzyılda yazılan mezar taşlarıdır (Yenisey Yazıtları). Ancak edebi nitelik taşımadığı için ilk yazılı edebi eser 8. yüzyıldaki Göktürk Abideleri kabul edilir.

Göktürk Kitabeleri (Orhun Yazıtları) Türklerin ilk yazılı eseridir. 38 harfli Göktürk alfabesiyle yazılmış bu eserler, devlet yönetimi, savaşlar ve törenler hakkında bilgiler içerir.

Bu kitabeleri ilk çözen kişi Danimarkalı bilim adamı Wilhelm Thomsen'dir. Kitabeler, "Ebedi Taş" anlamına gelen "Bengü Taş" adıyla da bilinir.

Önemli: "Türk" adının geçtiği ilk edebi metinler bu kitabelerdir.

Göktürk Kitabeleri ve Uygur Metinleri

Göktürk Kitabeleri üç ana eserden oluşur. Tonyukuk Kitabesi 720 yılında yazıldı ve Çin'e karşı mücadeleleri anlatır. Kültigin Kitabesi 732 yılında dikildi ve üslup bakımından en başarılı eser sayılır.

Bilge Kağan Kitabesi 735 yılında yazıldı ve başarılı bir nutuk örneğidir. Bu kitabe, Çin tehlikelerine karşı uyarılar içerir ve devlet yönetimi konusunda öğütler verir.

Göktürklerden sonra kurulan Uygur Devleti döneminde de önemli eserler yazıldı. Uygurlar kağıt yapımı ve matbaacılığı Çin'den öğrendiler. Bu dönemde Uygur alfabesi kullanıldı.

Uygur metinlerinin en önemlisi Altun Yaruk'tur (Altın Işık). Buda'nın hayatını ve inanç felsefesini anlatan bu eserde şiirler ve öyküler de vardır. İrk Bitig ise bilinen ilk Türk fal kitabıdır.

Tarihsel Bilgi: İlk Türk şairi Aprin Gor Tigin bu dönemde yaşamıştır.

Alfabeler ve Dönemler

Türkler tarih boyunca farklı alfabeler kullandı. İlk olarak Göktürk alfabesi ile yazmaya başladılar. Daha sonra Uygur alfabesini benimseyen Türkler, İslamiyet'le birlikte Arap alfabesine geçtiler.

11. yüzyıldan Cumhuriyet'e kadar Arap alfabesi kullanıldı. 1928'de gerçekleşen Harf Devrimi ile Latin alfabesine geçildi. Bugün Türkiye'de Latin alfabesi kullanılırken, bazı Türk toplulukları Kiril alfabesini tercih ediyor.

Uygur metinlerinden Sekiz Yükmek Çince'den çevrilmiş dini bir eser olup, Kalyanamkara ve Papamkara ise iyi ve kötü düşünceli şehzadelerin hikayesini anlatır.

Bu dönem Türk edebiyatının temellerini attı ve sonraki dönemlerin gelişimini etkiledi. Sözlü gelenekten yazılı edebiyata geçiş, Türk kültürünün korunması açısından büyük önem taşıdı.

Sonuç: Her alfabe değişimi, döneminin siyasi ve kültürel yapısını yansıtır.