10. Sınıf Edebiyat Rehberi

Türkçenin Tarihi Gelişimi

Türkçe, Altayca'dan doğmuş ve tarih boyunca çeşitli kollara ayrılarak gelişmiştir. Altay dönemi, en eski Türkçe dönemi olarak kabul edilir. Bu dönemden sonra Eski Türkçe dönemi gelir.

Eski Türkçe döneminde Göktürk Hitabeleri ve Uygur metinleri önemlidir. Bu metinlerde Göktürk alfabesi ve Uygur alfabesi kullanılmıştır. Orta Türkçe döneminde İslamiyet'in kabulüyle birlikte dilde yeni bir gelişim süreci başlamıştır.

Günümüzde Türkçe, farklı coğrafyalarda çeşitli lehçelerle varlığını sürdürmektedir. Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Özbek Türkçesi, Kazak Türkçesi, Kırgız Türkçesi gibi lehçeler Türkçenin zengin dil ailesini oluşturur.

Hatırlatma: Türkçe, dünya üzerinde en geniş coğrafyada konuşulan dillerden biridir ve binlerce yıllık bir geçmişe sahiptir.

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı

İslamiyet öncesi Türk edebiyatı, 10. yüzyıla kadar devam eden bir dönemdir. Bu dönemde dil sade ve anlaşılırdır. Başka kültürlerle etkileşim halinde olmadığı için millî bir nitelik taşır.

Bu dönem edebiyatı sözlü ve yazılı olmak üzere ikiye ayrılır. Sözlü edebiyat ürünleri genellikle sav (atasözü), koşuk ve destanlardan oluşur. Şiirler, sığır, yuğ ve şölen gibi törenlerde kam veya şaman adı verilen din adamlarıyla kopuz eşliğinde okunurdu. Bu şiirler anonimdir ve hece ölçüsüyle, dörtlük biçiminde söylenmiştir.

Koşuk, genellikle aşk, tabiat ve yiğitlik konularını işleyen şiirlerdir. Sagu ise yuğ adı verilen cenaze törenlerinde söylenen, ölen kişinin ardından duyulan acıyı anlatan şiirlerdir. Yazılı edebiyat ise Göktürk ve Uygur metinlerinden oluşur.

İlginç Bilgi: İslamiyet öncesi şiirler, kam veya şaman adı verilen din adamları tarafından kopuz eşliğinde söylenirdi ve bu gelenek, müzik ve şiirin Türk kültüründeki kadim birlikteliğini gösterir.

Geçiş Dönemi ve İslami Türk Edebiyatı

Geçiş dönemi eserleri $10-13. yy$, ilk İslami Türk eserleri olarak da adlandırılır. Bu dönemde Türklerin amacı İslamiyet'i tanıtmak ve sevdirmekti. Eserler didaktik (öğretici) özellik taşır ve Arapça ve Farsçanın etkisi görülür.

Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacip tarafından 11. yüzyılda yazılmış ve "mutluluk veren bilgi" anlamına gelir. Bu eser, insanlara hem bu dünyada hem de öteki dünyada mutluluğun yollarını anlatmayı amaçlar. Mesnevi nazım biçimi ve aruz ölçüsü kullanılmıştır.

Divan-ı Lügati't-Türk, Kaşgarlı Mahmut tarafından 11. yüzyılda yazılmış bir Türkçe-Arapça sözlüktür. Yaklaşık 7500 kelime içerir ve Türkçeyi öğretmek amacıyla hazırlanmıştır. Atabetü'l-Hakayık ise Edip Ahmet Yükneki tarafından 12. yüzyılda yazılmış, "hakikatlerin eşiği" anlamına gelen dini-ahlaki bir eserdir.

Önemli Not: Dede Korkut Hikayeleri, destandan halk hikayesine geçişin ilk örneği olarak kabul edilir ve nazım-nesir karışık bir yapıdadır.

Halk Edebiyatı

Türk halk edebiyatı, İslami dönemde üç ana kolda gelişmiştir: Dini-tasavvufi halk şiiri, âşık tarzı halk şiiri ve anonim halk şiiri. Halk şiirinde hece ölçüsü kullanılır ve genellikle 7'li, 8'li ve 11'li kalıplar tercih edilir.

Dini-tasavvufi halk edebiyatı, 12. yüzyılda Ahmet Yesevi ile başlamıştır. Tasavvufta dünyaya önem vermemek, azla yetinmek ve ibadette samimi olmak esastır. İlahi, dini törenlerde veya dergahlarda özel bir ezgiyle söylenir. Hoca Ahmet Yesevi ve Yunus Emre bu türün önemli temsilcileridir.

Âşık tarzı halk şiiri 16. yüzyılda şekillenmeye başlamıştır. Nazım birimi dörtlüktür ve âşıklar şiirlerini cönk adı verilen defterlerde toplarlar. Koşma, genellikle 11'li hece ölçüsüyle 3-5 dörtlük arasında yazılır. Anonim halk şiirinde ise mani en yaygın ve en küçük nazım biçimidir.

Pratik Bilgi: Türküler, şekil bakımından "türkü" adını verdiğimiz nazım biçiminin ezgilendirilmiş halidir ve Anadolu insanının duygularını en içten biçimde yansıtır.

Divan Edebiyatı

Divan edebiyatı, Arap ve Fars edebiyatı etkisinde, Türklerin İslamiyet'i kabul etmesiyle başlayan, 13-19. yüzyıllar arasında gelişen bir edebiyattır. Dili ağırdır ve aruz ölçüsü kullanılmıştır. Daha çok beyit nazım birimi kullanan bu edebiyatta, şairler son beyitte mahlasını kullanır.

Gazel, aşk, şarap, sevgili gibi lirik konularda yazılan şiirlerdir. 5-15 beyit arasında yazılır ve son beyitte mahlas kullanılır. Kaside ise din ve devlet büyüklerine övgüler dizmek için yazılan, 33-99 beyit arasında olan divan şiirleridir.

Şarkı, Türkler tarafından bestelemek amacıyla bentler (dörtlük) halinde yazılan nazım biçimidir. En başarılı örneklerini Lale devri sanatçılarından Nedim vermiştir. Halk edebiyatındaki türkünün karşılığıdır.

Unutma: Divan şiirinde kullanılan mazmunlar (kalıplaşmış anlamlar), bu edebiyatın anlaşılması için kilit öneme sahiptir. Örneğin, "gül" mazmunu genellikle sevgiliyi simgeler.

Divan Edebiyatı Temsilcileri

Hoca Dehhani, Divan edebiyatının ilk temsilcisi olarak kabul edilir. 13. yüzyılda yaşamış ve İran edebiyatı etkisiyle din dışı konularda şiirler yazmıştır. Gazel ve kasideleriyle tanınır.

Ali Şir Nevai, aruz ve hece ölçüsüyle şiirler yazmıştır. Muhakemetü'l-Lügateyn ve Mecalisü'n-Nefais adlı eserleri önemlidir. Fuzuli, gazel ustasıdır ve Leyla ile Mecnun adlı ünlü mesnevinin yazarıdır. Astronomi ve tıp eğitimi de almıştır.

Baki, "şairlerin sultanı" olarak anılır. Şiirlerinde din ve tasavvuf konularına pek yer vermemiştir. Şehzade Mersiyesi önemli eserlerindendir. Nedim, şarkılarıyla ünlüdür ve Sebk-i Hindi ve mahallileşme akımının temsilcisidir.

Şeyh Galip, 18. yüzyılın en büyük divan şairidir. Hüsn ü Aşk adlı mesnevisi, tasavvufi bir aşk hikayesidir ve divan edebiyatının son büyük eseri olarak kabul edilir.

Merak Uyandırıcı: Fuzuli'nin "Su Kasidesi" olarak bilinen eseri, hem edebi değeri hem de dini derinliği ile Türk edebiyatının en önemli kasidelerinden biridir ve Hz. Muhammed'e duyduğu sevgiyi anlatır.

Batı Etkisinde Gelişen Türk Edebiyatı

Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatı, 19. yüzyıldan günümüze kadar olan edebiyattır. Tanzimat Fermanı ile başlamıştır. Bu dönem, dört ana bölüme ayrılır: Tanzimat Dönemi, Servetifünun Dönemi, Fecr-i Âti Dönemi ve Milli Edebiyat Dönemi.

Tanzimat Dönemi, Şinasi'nin Tercüman-ı Ahval gazetesini yayınlamasıyla başlamıştır. İlk dönemde romantizm, ikinci dönemde realizm etkili olmuştur. Ahmet Mithat Efendi'nin Letaif-i Rivayat'ı ilk yerli hikaye örneklerindendir.

Servetifünun Döneminde genellikle bireysel konular ele alınmıştır. Şiirde Tevfik Fikret, roman ve hikayede Halit Ziya Uşaklıgil, Mehmet Rauf öne çıkan isimlerdir.

Milli Edebiyat Döneminde Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp, Ali Canip Yöntem gibi isimler "Genç Kalemler" dergisi etrafında toplanmıştır. Eserlerde yerli hayat ve Türk tarihinden yararlanılmıştır.

Hatırlatma: Milli Edebiyat Dönemi, "Yeni Lisan" makalesiyle başlamış ve ulusal kaynaklara dönme, Türkçülük düşüncesi ön plana çıkmıştır.

Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı

Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı, 1923'te Cumhuriyet'in ilanıyla başlamıştır. Bu dönemde, milli bilinç ve ulusal kimlik vurgusu öne çıkarken, Batı etkisi de devam etmiştir.

Roman ve hikâyede Reşat Nuri Güntekin, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Halide Edip Adıvar gibi yazarlar toplumsal sorunları ve milli mücadeleyi işlemişlerdir. "Çalıkuşu", "Yaban", "Ateşten Gömlek" gibi eserler bu dönemin önemli yapıtlarıdır.

Şiirde ise Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday ve Oktay Rifat'tan oluşan Garip akımı yeni bir anlayış getirmiştir. Ayrıca Fazıl Hüsnü Dağlarca, Cahit Sıtkı Tarancı, Attilâ İlhan gibi şairler de dönemin önemli isimlerindendir.

Cumhuriyet dönemi, Türk edebiyatının çağdaş dünya edebiyatıyla buluştuğu, çeşitli akımların ve düşünce hareketlerinin etkisiyle zenginleştiği bir dönem olmuştur. Bugün de yeni yazarlar ve şairlerle bu zengin gelenek devam etmektedir.

Bilgi Notu: Cumhuriyet döneminin ilk yıllarında, harf inkılabından sonra Latin alfabesiyle yazılan ilk roman Reşat Nuri Güntekin'in "Yeşil Gece" adlı eseridir.