Türk Edebiyatının Dönemleri ve İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı

Türk edebiyatı tarih boyunca üç ana döneme ayrılmıştır. Bunlar İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı, İslamiyet Etkisindeki Türk Edebiyatı ve Batı Etkisindeki Türk Edebiyatıdır. Her dönem kendi içinde farklı edebi türler ve özellikler gösterir.

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı, Orta Asya'da başlayıp 10. yüzyıla kadar süren dönemdir ve sözlü ve yazılı olarak ikiye ayrılır. Sözlü edebiyat ürünleri şaman, baksı ve kam adı verilen ozanlar tarafından kopuz eşliğinde, çeşitli törenlerde söylenmiştir. Bu dönemin en önemli türleri koşuk, sagu ve savlardır.

Yazılı edebiyat ise 8. yüzyılda Orhun Abideleri'nin dikilmesiyle başlamıştır. Bu döneme ait en önemli eserler Göktürk Yazıtları ve Uygur Metinleridir. Göktürk yazıtları milli konuları işlerken, Uygur metinleri Budizm ve Manihaizm gibi dinlerin etkisiyle oluşturulmuştur.

Dikkat! İslamiyet öncesi dönemde halkın konuşma dili kullanılmış, aruzdan ziyade hece ölçüsü tercih edilmiştir. Bu dönem eserlerinde yabancı dil etkisi çok azdır.

İslamiyet Etkisindeki Türk Edebiyatı ve Türk Edebiyatı Türleri

İslamiyet Etkisindeki Türk Edebiyatı'nın en önemli kolu olan Divan Edebiyatı, 13. ve 19. yüzyıllar arasında etkili olmuştur. İslami kültüre dayalı olan bu edebiyat, Arapça ve Farsça söz ögeleri içerir. Arap ve Fars edebiyatının etkisinde şekillenen bu dönem, kurallara bağlı ve seçkinlerin ağır bastığı bir edebiyat dönemidir.

Halk Edebiyatı ise 11. yüzyıldan başlayıp günümüze kadar gelmiştir. Daha çok halkın günlük yaşamını ve sorunlarını ele alan bu edebiyat türü, sade bir dil kullanır.

Batı Etkisindeki Türk Edebiyatı ise Tanzimat döneminden başlayarak Servet-i Fünun, Fecr-i Ati, Milli Edebiyat ve Cumhuriyet dönemi edebiyatını içerir.

Türk edebiyatının önemli eserlerinden biri Dede Korkut Hikayeleridir. "Kitab-ı Dedem Korkut Alâ Lisân-ı Tâife-i Oğuzân" adıyla bilinen bu eserde bir ön söz ve 12 hikaye vardır. Dede Korkut, hikayelerde bilge kişi rolündedir. Eserde Müslüman Oğuzların iç çekişmeleri, komşularıyla savaşmaları anlatılır.

Edebi Bilgi: Dede Korkut Hikayeleri, hem İslamiyet öncesi hem de İslamiyet sonrası özellikleri taşır ve destandan halk hikayesine geçişin örneğidir. Eserde dini kavramlar dışında yalın Türkçe kullanılmıştır.

Halk Hikayelerinin Özellikleri ve Hz. Ali Cenk Nameleri

Halk hikayeleri sözlü bir şekilde nesilden nesle aktarılmış, 16. yüzyılda yazıya geçirilmiştir. Genellikle âşıklar ve meddahlar tarafından anlatılmıştır. Bu hikayelerde nazım ve nesir bölümleri bir arada bulunur ve özellikle olay akışının hızlandığı yerlerde şiirlere başvurulmuştur.

Halk hikayelerinin temelinde masallar, efsaneler ve destanlar gibi halk edebiyatı ürünleri vardır. Bu türün en önemli özelliği halka mal olması ve geniş kitlelere hitap etmesidir.

Hz. Ali Cenk Nameleri ise Hz. Ali'nin kahramanlıklarını ve kerametlerini anlatan eserlerdir. Bu eserlerde kahramanlık ve dini içerik bir arada bulunur. İslam dininin yiğitlik ve dini açıdan yaptığı savaşların anlatıldığı bu hikayeler ağızdan ağıza anlatılarak günümüze kadar gelmiştir.

Cenk nameler hem nesir hem de nazım-nesir karışık biçimde kaleme alınmıştır. Genellikle sade bir dille yazılan bu eserler, Türk halk edebiyatının önemli ürünlerindendir.

Önemli Not: Halk hikayeleri, Türk halkının değerlerini, yaşam tarzını ve inançlarını yansıtan önemli kültür hazineleridir. Bu hikayeler sayesinde geçmişten günümüze birçok kültürel öge taşınmıştır.

Mesnevi

Mesnevi, aynı vezinde yazılan ve her beytin kendi içinde kafiyeli olduğu bir nazım biçimidir. Roman ve hikaye yeri tutan bu tür, divan edebiyatının en yaygın türlerindendir.

Mesneviler genellikle uzun konuların işlenmesinde kullanılır ve aynı şair tarafından yazılan beş mesneviye "hamse" adı verilir. Aruzun kısa kalıplarıyla yazılan mesnevilerde, konu ve beyit sınırlaması yoktur.

Türk edebiyatında yazılan ilk mesnevi, Yusuf Has Hacip tarafından kaleme alınan Kutadgu Bilig adlı eserdir. Bu eser, İslamiyet etkisindeki Türk edebiyatının ilk örneklerindendir.

Mesneviler genellikle aşk, kahramanlık, din, ahlak ve öğüt konularını işler. Klasik Türk edebiyatında en çok tercih edilen nazım biçimlerinden biridir.

Bilgi Kutusu: Mesnevi nazım biçimi, uzun hikâyelerin anlatımına olanak sağladığı için özellikle aşk ve kahramanlık konulu eserlerde tercih edilmiştir. Her beytin kendi içinde kafiyeli olması, şairlere anlatımda büyük kolaylık sağlamıştır.