1. Dünya Savaşı'nın Nedenleri ve Osmanlı'nın Savaşa Girişi

1. Dünya Savaşı'nın patlak vermesi tesadüf değil - altında yatan ciddi sebepler var. Genel nedenler arasında sömürgecilik yarışı, hammadde rekabeti ve milliyetçilik akımları sayılabilir. Özel nedenler ise Almanya-Fransa arasındaki Alsas-Loren sorunu ve Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası gibi bölgesel çatışmaları içeriyor.

Savaşı başlatan olay ise Sırp bir öğrencinin Avusturya-Macaristan veliahdını öldürmesi oldu. Bu suikast domino etkisi yaratarak tüm Avrupa'yı savaşa sürükledi. Bloklar halinde savaşa giren ülkeler kısa sürede dünya çapında bir çatışma başlattı.

Osmanlı başta İtilaf Devletleri'nin yanında savaşa girmek istedi. Ancak İtilaf devletleri Osmanlı'yı aralarında paylaşma planları yaptıkları için reddetti. Bunun üzerine Osmanlı siyasi yalnızlıktan kurtulmak ve kaybettiği toprakları geri almak için Almanya'nın yanında savaşa girdi.

Önemli: Goben ve Breslav adlı iki Alman gemisinin Osmanlı'ya sığınması ve Rus limanlarını bombalaması, Osmanlı'nın resmen savaşa girmesine neden oldu.

1. Dünya Savaşı Cepheleri

Osmanlı 1. Dünya Savaşı'nda çok sayıda cephede savaştı. Saldırı cepheleri Kanal ve Kafkas, savunma cepheleri ise Çanakkale, Irak-Basra, Suriye-Filistin ve Hicaz-Yemen cepheleridir.

Kafkas Cephesi'nde yaşanan Sarıkamış Faciası, savaşımızın en trajik olaylarından biri. Enver Paşa'nın emriyle başlatılan saldırıda ağır kış şartları nedeniyle 90 bin askerimiz şehit oldu. Bu cephede Mustafa Kemal'in Muş ve Bitlis'i geri alması önemli başarılar arasında.

Çanakkale Savaşı ise en parlak zaferlerimizden biri. Mustafa Kemal'in "Ben size savaşmayı değil, ölmeyi emrediyorum" sözü bu cephede söylendi. İtilaf devletleri ne denizden ne de karadan geçmeyi başaramadı. Bu zafer savaşın süresini uzattı ve Mustafa Kemal'in liderlik yolundaki en önemli adımı oldu.

Dikkat: Çanakkale Savaşı'nda kaybedilen eğitimli gençler, daha sonra Cumhuriyet'in ilk yıllarında nitelikli insan sıkıntısına neden olacak.

Savaş Sırasındaki Gizli Anlaşmalar ve Sonuçlar

1. Dünya Savaşı sürerken İtilaf devletleri gizli anlaşmalar yaparak Osmanlı'yı aralarında paylaştılar. En önemlileri Sykes-Picot Anlaşması (1916) ve Londra Konferansı (1915) oldu. Bu anlaşmalarla İstanbul Rusya'ya, İzmir İtalya'ya, Suriye ve Adana ise Fransa'ya verildi.

ABD'nin savaşa girmesi oyunun kurallarını değiştirdi. Başkan Wilson'ın açıkladığı Wilson İlkeleri, "yenenler yenilenlerden toprak almayacaktır" maddesiyle savaşı bitiren temel faktör oldu. Ayrıca "her millet nüfusunun çok olduğu yerde devlet kurabilecektir" ilkesi, hem Yunanlılar hem de bizim için önemli dayanak noktası haline geldi.

Paris Barış Konferansı'nda yenilen devletlerle barış anlaşmaları imzalandı. Almanya Versay, Avusturya Sen Jermen, Macaristan Trianon, Bulgaristan Nöyyi Anlaşması imzalarken, Osmanlı'nın barışı sonraya bırakıldı - ki bu Sevr Anlaşması olacaktı.

Not: Bu savaşın en büyük sonucu imparatorlukların yıkılıp milli devletlerin kurulması oldu. Osmanlı için ise asıl mücadele şimdi başlayacaktı.

Mondros Ateşkes Anlaşması ve İşgaller

Mondros Ateşkes Anlaşması (30 Ekim 1918) Osmanlı'nın fiilen sona erdiği anlaşma oldu. En tehlikeli madde olan 7. madde, İtilaf devletlerine güvenliklerinin tehlikeye düştüğü her yeri işgal etme hakkı verdi. Bu madde Anadolu'nun işgali için bahane oluşturdu.

İzmir'in işgali (15 Mayıs 1919) bu maddeye dayanılarak gerçekleşti. Yunanlılar Wilson İlkeleri'ne ve nüfus çoğunluğuna dayandıklarını iddia ettiler. İlk kurşunu sıkan Hasan Tahsin oldu. Ancak Amiral Bristol Raporu Türk nüfusunun daha fazla olduğunu ve Yunanlıların katliamlar yaptığını dünyaya duyurdu.

Bu dönemde yararlı cemiyetler kuruldu. İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti gibi örgütler işgallere karşı direniş başlattı. Karşı tarafta ise zararlı cemiyetler vardı - Rumların kurduğu Pontus, Ermenilerin kurduğu Hınçak ve Taşnak gibi.

Önemli: Mondros'tan sonra ilk işgal edilen yer Musul, İtilaf devletleri tarafından ortak işgal edilen yer ise Boğazlar'dı.

Kurtuluş Savaşı'nın Hazırlık Dönemi

Samsun'a çıkış (19 Mayıs 1919) Kurtuluş Savaşı'nın başlangıç noktasıdır. Mustafa Kemal, olayları bastırmak için gönderilmesine rağmen asıl amacı halkı örgütlemekti. Samsun Raporu'nda işgallerin haksızlığını ve Türk milletinin harekete geçmesi gerektiğini belirtti.

Amasya Genelgesi Kurtuluş Savaşı'nın manifestosu sayılabilir. "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir" ifadesiyle savaşın gerekçesini, "milletin azim ve kararı" sözleriyle de yöntemini ortaya koydu. İlk kez milli egemenlikten üstü kapalı bahsedildi.

Erzurum Kongresi'nde milli sınırlar çizildi ve manda-himaye kesin olarak reddedildi. Temsil Heyeti kuruldu ve Mustafa Kemal başkan seçildi. "Milli iradeyi hâkim kılmak esastır" kararıyla milli egemenlik açıkça vurgulandı.

Kritik Bilgi: Erzurum Kongresi bölgesel olmasına rağmen aldığı kararlar bakımından ulusaldır - Mustafa Kemal'in katılımı bunda etkili olmuştur.

Sivas Kongresi ve Amasya Görüşmeleri

Sivas Kongresi yararlı cemiyetleri tek çatı altında birleştirdi. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adıyla kurulan bu örgüt, Kurtuluş Savaşı'nı tek merkezden yönetecekti. Kongre öncesi Elazığ Valisi Ali Galip'in engelleme girişimi başarısızlıkla sonuçlandı.

Kongrenin en önemli kararı Ali Fuat Paşa'yı Batı Cephesi Komutanı olarak atamasıydı. Bu, Temsil Heyeti'nin ilk kez yürütme yetkisini kullandığını gösterdi. Ayrıca İrade-i Milliye gazetesi çıkarılarak halkın doğru bilinçlendirilmesi hedeflendi.

Amasya Görüşmeleri İstanbul Hükümeti'nin Temsil Heyeti'ni resmen tanıması açısından çok önemliydi. Salih Paşa ile Mustafa Kemal arasında yapılan bu görüşmelerde Meclis-i Mebusan'ın açılması ve seçimlerin yapılması kararlaştırıldı. Seçimleri %80 oranında Müdafaa-i Hukukçular kazandı.

Önemli Sonuç: Temsil Heyeti'nin ilk siyasi başarısı Damat Ferit Hükümeti'nin istifaya zorlanması oldu.

Misak-ı Milli ve TBMM'nin Kuruluşu

Misak-ı Milli Kararları Kurtuluş Savaşı'nın siyasi programı niteliğindedir. Mondros'ta elde kalan toprakların bölünemez vatan toprağı olduğunu, kapitülasyonların kaldırılacağını ve azınlık haklarının eşitlik ilkesine dayandığını belirtir. Bu kararlar milli bağımsızlığın manifestosudur.

İtilaf devletlerinin Misak-ı Milli'ye tepkisi sert oldu. İstanbul'u resmen işgal ettiler, milletvekillerini tutukladılar ve Meclis-i Mebusan'ı kapattılar. Kaçan milletvekilleri Ankara'ya gelerek TBMM'yi kurdular.

1. TBMM'nin özellikleri dönemin şartlarını yansıtır. Güçler birliği ilkesini benimser, meclis-hükümet sistemi uygular ve kurucu meclis niteliği taşır. Savaş dönemi meclisi olduğu için tek inkılabı saltanatın kaldırılması oldu. Üyeler aynı zamanda İstiklal Mahkemelerinde görev aldı.

Temel Bilgi: TBMM'nin ilk kanunu Ağnam Vergisi Kanunu'dur ve meclisin başkanı aynı zamanda hükümetin de başkanıdır.

Ayaklanmalar ve Sevr Anlaşması

TBMM'ye karşı çok sayıda ayaklanma çıktı. Anzavur Ahmet, Çerkez Ethem ve Pontusçu Rumlar gibi farklı gruplar milli mücadeleyi sekteye uğratmaya çalıştı. TBMM bu durumlara karşı Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkardı ve İstiklal Mahkemeleri kurdu.

Sevr Anlaşması (10 Ağustos 1920) Osmanlı'nın imzaladığı son anlaşmadır. Bu anlaşmaya göre Doğu Trakya Yunanistan'a, Adana Fransa'ya, Musul İngiltere'ye verildi. Doğu'da Ermeni ve Kürt devleti kurulacaktı. Osmanlı ordusu 50.700 kişiyle sınırlandı ve kapitülasyonlar tüm devletlere verildi.

Bu anlaşma hukuken geçersizdir çünkü Meclis-i Mebusan tarafından onaylanmamıştır. TBMM imzalayanları vatan haini ilan etti. Sevr'in imzalanması paradoks bir şekilde Türk milletine bağımsızlık ruhu aşıladı ve TBMM'nin haklılığını gösterdi.

Kritik Nokta: Sevr Anlaşması Türk milletini ayaklandıran temel faktör oldu ve Kurtuluş Savaşı'nın meşruiyetini pekiştirdi.

Kurtuluş Savaşı Cepheleri

Kurtuluş Savaşı üç cephede yürütüldü. Doğu Cephesi'nde Kazım Karabekir komutasında Ermenilerle savaşıldı ve Gümrü Barış Anlaşması (1920) ile sona erdi. Bu anlaşma TBMM'nin ilk askeri-siyasi başarısıydı ve ilk kez "Türkiye" ibaresi kullanıldı.

Güney Cephesi'nde Fransızlar ve Ermenilerle mücadele edildi. Halk kendi kurtuluşunu sağladı ve Maraş, Urfa, Antep sırasıyla kurtarıldı. Bu şehirler daha sonra Kahraman, Şanlı, Gazi unvanları aldı. Sakarya Savaşı'ndan sonra imzalanan 1921 Ankara Anlaşması ile bu cephe kapandı.

Batı Cephesi en sıcak çatışmaların yaşandığı cepheydi. Düzenli ordu Yunanlılarla beş büyük savaş yaptı: İki İnönü, Kütahya-Eskişehir, Sakarya ve Büyük Taarruz. İlk dördü savunma, sonuncusu saldırı taktiğiyle yapıldı.

Önemli: İlk açılan cephe Güney, ilk kapanan Doğu, en son açılıp kapanan ise Batı cephesidir.

Batı Cephesi Savaşları

1. İnönü Zaferi düzenli ordunun ilk başarısıydı. İsmet Paşa komutasında kazanılan bu zafer sonrası İstiklal Marşı kabul edildi, 1921 Anayasası hazırlandı ve Londra Konferansı düzenlendi. Konferans İtilaf devletlerinin TBMM'yi resmen tanıması açısından önemliydi.

Moskova Anlaşması TBMM ile Sovyet Rusya arasında imzalandı. Sovyet Rusya Sevr'i reddeden ve Misak-ı Milli'yi kabul eden ilk Avrupalı ülke oldu. Silah ve para yardımı sözü verdi, kapitülasyon haklarından vazgeçti.

Kütahya-Eskişehir Savaşları'nda yaşanan yenilgi sonrası ordumuz Sakarya'nın doğusuna çekildi. Mustafa Kemal sorumluluğu üstlenerek TBMM'den Başkomutanlık yetkisi istedi. Bu yetkiyle Tekâlif-i Milliye emirlerini yayımlatarak ordunun ihtiyaçlarını halktan karşıladı.

Not: Bu dönemde Maarif Kongresi düzenlenerek eğitim reformlarının temelleri atıldı.