I. Dünya Savaşı'nın Sebepleri ve Taraflar

I. Dünya Savaşı'nın temel sebepleri arasında Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik akımları ve Sanayi İnkılabı sonrası ortaya çıkan sömürge yarışı bulunuyordu. Bu yarış, devletlerin pazar ve hammadde arayışını hızlandırdı.

Alsas-Loren bölgesi için Fransa ve Almanya arasındaki anlaşmazlık, Rusya'nın Panslavizm politikası ve Almanya-İngiltere arasındaki sömürge rekabeti savaşın diğer önemli sebepleriydi. Savaşı başlatan olay ise Avusturya-Macaristan veliahtı Ferdinand'ın Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesi oldu.

Savaşta iki temel grup oluştu: İtilaf Devletleri (İngiltere, Fransa, Rusya, daha sonra Japonya, Yunanistan ve ABD) ve İttifak Devletleri $Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya, Osmanlı ve Bulgaristan$.

Önemli not: Osmanlı Devleti'nin Almanya'nın yanında yer almasının en önemli sebepleri, İngiltere'nin Osmanlı'yı kendi yanına almak istememesi, yalnız kalmamak, kaybettiği toprakları geri almak istemesi ve İttihat ve Terakki'nin Almanya'nın kazanacağına inanmasıydı.

Osmanlı Devleti'nin Savaştığı Cepheler

Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı'nda taaruz, savunma ve yardım amaçlı olmak üzere üç tür cephede savaşmıştır. Taaruz cepheleri arasında Kafkas Cephesi (Enver Paşa komutasında) ve Kanal Cephesi (Cemal Paşa komutasında) bulunuyordu.

Kafkas Cephesi'nde hedef Turancılık fikri doğrultusunda Rusya'yı saf dışı bırakmak ve Bakü petrollerini ele geçirmekti. Ancak Sarıkamış Harekâtı'nda Türk askerleri yetersiz teçhizat ve soğuk hava koşulları nedeniyle büyük kayıplar verdi. Daha sonra Brest-Litovsk Antlaşması'yla Rusya savaştan çekilince Osmanlı, Muş ve Bitlis'i geri alabildi.

Kanal Cephesi, Almanya'nın isteğiyle İngiltere'nin sömürgelerine giden yolu kesmek amacıyla açılmıştı. Osmanlı Devleti Mısır'ı kazanma umuduyla bu cephede savaştı ancak başarılı olamadı çünkü Almanya gerekli yardımı göndermedi.

Dikkat: Yardım amaçlı açılan cepheler (Galiçya, Makedonya, Romanya) Osmanlı'nın müttefiklerine destek olmak için açılmışken, savunma cephelerinde $Çanakkale, Hicaz-Yemen, Irak, Suriye-Filistin$ Osmanlı, topraklarını korumak için savaşmıştır.

Savunma Cepheleri

Çanakkale Cephesi, İngiltere tarafından Rusya'ya yardım göndermek ve İstanbul'u ele geçirerek savaşı bitirmek amacıyla açılmıştır. Mustafa Kemal bu cephede Anafartalar, Conkbayırı, Kireçtepe ve Arıburnu'nda önemli başarılar göstermiş ve "Ben size taaruzu değil, ölmeyi emrediyorum" sözüyle tarihe geçmiştir.

Osmanlı Devleti'nin Çanakkale'de kazandığı zafer çok önemli sonuçlar doğurmuştur: Rusya savaştan çekilmek zorunda kalmış, Bulgaristan İttifak grubuna katılmış ve savaşın süresi iki yıl uzamıştır. Bu savaşta yarım milyon insan hayatını kaybetmiştir.

Hicaz-Yemen Cephesi İngiltere tarafından açılmış, Arap Emiri Şerif Hüseyin ile İngiltere arasında yapılan gizli Mac Mahon Antlaşması sonucunda Araplar Osmanlı'ya ihanet ederek İngiltere'nin yanında yer almıştır. Bu durum İslamcılık fikir akımının zayıflamasına neden olmuştur.

Irak Cephesinde İngiltere Musul petrollerini ele geçirmek istemiş, Osmanlı burada Kut'ül Amare'de bir zafer kazanmış ancak sonunda cepheyi kaybetmiştir. Suriye-Filistin Cephesi ise Kanal Cephesi'nin devamı olarak İngiltere tarafından açılmış, burada M. Kemal Yıldırım Ordu Komutanı olarak görev yapmıştır.

İlginç bilgi: Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'nda kazandığı tek cephe Çanakkale, son zaferi ise Kut'ül Amare olmuştur. Mustafa Kemal, Çanakkale'deki başarılarından dolayı albaylığa terfi etmiştir.

Savaşın Sonuçları ve Wilson İlkeleri

I. Dünya Savaşı sonucunda İtilaf Devletleri savaşı kazanırken, dünya siyasi haritası tamamen değişti. İmparatorluklar yıkıldı ve millet esaslı devletler kuruldu. Sömürgecilik anlayışı değişerek "manda" ve "himaye" adını aldı.

Savaş sonrası dünyada faşizm $İtalya-Mussolini$, Nazizm $Almanya-Hitler$ ve Komünizm $Rusya-Lenin$ gibi ideolojiler yükselişe geçti. Savaşta 10 milyon insan hayatını kaybetti ve uçak, tank, denizaltı gibi modern savaş araçları ilk kez yaygın şekilde kullanıldı.

Savaştan sonra barışı sağlamak amacıyla Cemiyet-i Akvam (Milletler Cemiyeti) kuruldu. ABD Başkanı Wilson tarafından dünya barışını sağlamak amacıyla "Wilson İlkeleri" yayınlandı. Bu ilkeler arasında:

• Galip devletlerin mağluplardan toprak veya tazminat almaması
• Boğazların tüm dünya devletlerine açık olması
• Gizli antlaşma yapılmaması
• Sömürgeciliğe son verilmesi
• Her milletin çoğunlukta olduğu yerde kendi bağımsız devletini kurabilmesi
• Dünya barışını sağlamak için Milletler Cemiyeti'nin kurulması gibi maddeler yer alıyordu.

Unutma: Wilson İlkeleri'nin ikinci maddesi Osmanlı'nın boğazlar üzerindeki egemenliğini zayıflatırken, beşinci maddesi azınlıkların bağımsızlık taleplerini destekliyordu.

Mondros Ateşkes Antlaşması ve Paris Barış Konferansı

Mondros Ateşkes Antlaşması, Limni adası Mondros Limanı'nda Osmanlı adına Rauf Orbay tarafından imzalanarak Osmanlı Devleti'ni fiilen sona erdirdi. Antlaşmanın önemli maddeleri arasında:

• Boğazların tüm dünya ticaret gemilerine açık olması
• Osmanlı ordusunun terhis edilmesi, silah ve cephanenin İtilaf devletlerine teslim edilmesi (Osmanlı savunmasız bırakılıyordu)
• Haberleşme aletleri ve Toros Tünelleri'nin İtilaf devletlerinin kontrolüne bırakılması
• İtilaf devletlerinin güvenliklerini tehlikede gördükleri herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilmeleri (7. madde ile Osmanlı işgale açık hale geldi)
• Vilayet-i Sitte adı verilen 6 doğu ilinde (Sivas, Erzurum, Van, Bitlis, Elazığ, Diyarbakır) karışıklık çıkarsa bölgede Ermeni devleti kurulması (24. madde)

Paris Barış Konferansı'na 36 devlet katıldı ve burada İtilaf devletlerinin yapacağı barış antlaşmalarının maddeleri belirlendi. Almanya ile Versay, Bulgaristan ile Nöyyi, Avusturya ile Saint Germain, Macaristan ile Trianon, Osmanlı ile Sevr antlaşmaları imzalandı.

Sevr Antlaşması, Osmanlı Mebusan Meclisi tarafından onaylanmadığı için geçerli olmadı ve "ölü doğmuş" olarak nitelendirildi. Paris Barış Konferansı'nda İtilaf devletleri arasında ilk kez görüş ayrılığı çıktı, çünkü daha önce İtalya'ya vaat edilen yerler İtalya'dan alınarak Yunanistan'a verildi.

Önemli not: İtilaf devletleri Akdeniz'de güçlü bir İtalya yerine zayıf bir Yunanistan'ı tercih ediyordu. Bu durum, müttefikler arasındaki çıkar çatışmalarını gösteriyordu.

Kuva-yi Milliye

Kuva-yi Milliye, Mondros Ateşkes Antlaşması sonrası Osmanlı ordusunun terhis edilmesi üzerine halkın kendi oluşturduğu gönüllü, düzensiz milis kuvvetlere verilen addır. Bu direniş kuvvetleri, işgallere karşı halkın kendini savunma amacıyla kurulmuştur.

Kuva-yi Milliye birlikleri özellikle Kurtuluş Savaşı'nın başında Güney Cephesi'nde etkili olmuştur. Fransızlara ve onların desteklediği Ermeni çetelerine karşı mücadele eden bu birlikler, düzenli ordu kurulana kadar işgalleri geciktirme ve halkın direnişini örgütleme açısından önemli rol oynamıştır.

Bu yerel direniş güçleri, daha sonra Mustafa Kemal önderliğinde kurulacak olan düzenli ordunun temelini oluşturmuştur.

Dikkat: Kuva-yi Milliye birlikleri düzenli bir ordu olmamasına rağmen, Anadolu halkının vatanını koruma azim ve kararlılığını göstermesi açısından tarihi bir öneme sahiptir.