Osmanlı Duraklama Döneminin Sebepleri

Osmanlı İmparatorluğu'nun güçten düşmeye başlamasının arkasında birbirini etkileyen birçok faktör vardı. Bu dönem sadece siyasi değil, toplumsal ve ekonomik açıdan da büyük değişimler yaşandı.

Siyasi sebepler arasında merkezi otoritenin zayıflaması öne çıkıyor. Kapıs sistemine geçilmesi ve sancak sisteminin uygulanmaması devlet yönetimini olumsuz etkiledi. Ayrıca Kadınlar Saltanatı döneminde kadınların yönetime müdahalesi ve ağaların etkisinin artması devlette istikrarsızlığa neden oldu.

Askeri sebeplerde ise Yeniçeri Ocağının bozulması en büyük sorundu. Devşirme sistemi çöktü ve ocağa askerlikle alakası olmayan kişiler alınmaya başladı. "Ocak devlet için" anlayışı yerine "Devlet ocak için" düşüncesi yerleşti.

Mali sebepleri arasında vergilerin artması, tımar sisteminin bozulması ve savaş maliyetlerinin çoğalması yer alıyor. Ayrıca coğrafi keşiflerle ticaret yollarının değişmesi gümrük gelirlerini azaltmıştı.

Not: Bu dönemde 12 farklı padişah tahtta kaldı, bu da devletteki istikrarsızlığın göstergesi!

Osmanlı-İran İlişkileri ve Savaşları

Osmanlı İmparatorluğu XVII. yüzyılda doğuda Safevi İranı ile sürekli mücadele halindeydi. Bu savaşların temel nedenleri İpek Yolu hakimiyeti, mezhepsel farklılıklar ve Safevilerin Anadolu'da Şii propagandası yapmasıydı.

Ferhat Paşa Antlaşması (1590) ile Osmanlı doğuda en geniş sınırlara ulaştı. Dağıstan ve Gürcistan Osmanlı toprakları arasına katıldı. Nasuh Paşa Antlaşması (1611)'nda ise Safeviler bazı toprakları geri aldı ve Osmanlı'ya ipek vergisi vermeyi kabul etti.

En önemli antlaşma Kasrı Şirin Antlaşması (1639) oldu. IV. Murat'ın Revan ve Bağdat Seferleri sonucu imzalanan bu antlaşmayla bugünkü Türk-İran sınırı belirlendi. Bağdat ve Basra Osmanlı'da kaldı, Revan ise İran'a verildi.

Önemli: Kasrı Şirin Antlaşması bugün bile geçerli olan Türkiye-İran sınırının temelini oluşturdu!

Batı Cephesinde Savaşlar ve Antlaşmalar

Osmanlı bu dönemde batıda Lehistan, Venedik ve Avusturya ile sürekli savaş halindeydi. Hotin Seferi sonucu Lehistan'la yapılan antlaşmada Lehistan vergi vermeyi kabul etti.

Girit'in Fethi tam 24 yıl sürdü ve Osmanlı'yı büyük mali sıkıntıya soktu. Doğu Akdeniz'in kontrolü açısından kritik olan ada, Köprülü Fazıl Ahmet Paşa tarafından IV. Mehmet döneminde alındı.

Bucaş Antlaşması (1672) ile Osmanlı Ukrayna ve Podolya'yı alarak batıda en geniş sınırlarına ulaştı. Kamaniçe Kalesi Osmanlı'nın batıda aldığı son kale oldu.

Bu dönemde Osmanlı'nın askeri gücü hâlâ etkili olsa da, savaşların uzun sürmesi ve maliyetinin artması devleti zorlamaya başlıyordu.

Dikkat: Girit kuşatmasının 24 yıl sürmesi, Osmanlı'nın artık kolay fetihler yapamadığının işaretiydi!

Osmanlı-Avusturya Mücadelesi

Orta Avrupa'da hakimiyet kurma mücadelesi, Osmanlı-Avusturya savaşlarının ana nedeniydi. Haçova Savaşı'nda III. Mehmet bizzat ordunun başında sefere çıktı ve Eğri Kalesi'ni alarak "Eğri Fatihi" unvanını kazandı.

13 yıl süren "Uzun Türk Savaşları" (1593-1606) sonunda Zitvatorok Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmayla Osmanlı Eğri, Estergon ve Kanije kalelerini elinde tuttu. Avusturya 200 bin altın savaş tazminatı ödemeyi kabul etti.

Songotor Savaşı sonrası Vasvar Antlaşması (1664) ile Uyvar ve Neograd kaleleri Osmanlı'da kaldı. Köprülü Fazıl Ahmet Paşa'nın Uyvar'daki başarısı "Uyvar önünde bir Türk kadar güçlü" deyiminin doğmasına neden oldu.

Bu dönemde Osmanlı henüz üstünlüğünü koruyordu ancak savaşların uzun sürmesi ve diplomaside mütekabiliyet (karşılıklılık) ilkesinin kabulü, eski mutlak üstünlüğün sarsıldığının işaretleriydi.

Bilgi: Zitvatorok Antlaşması ile ilk kez Avusturya Arşidükü Osmanlı Padişahı'na denk sayıldı!

II. Viyana Kuşatması ve Kutsal İttifak

II. Viyana Kuşatması (1683) Osmanlı tarihinin dönüm noktalarından biriydi. Katolik Avusturya'nın Protestan Macarlar'a baskısı üzerine Merzifonlu Kara Mustafa Paşa tarafından gerçekleştirildi.

Kuşatma başarısız oldu çünkü kuşatma topları yoktu, Avusturya dışarıdan yardım aldı ve Kırım Hanı görevini yerine getiremedi. Osmanlı ordusu açık bir yenilgi aldı.

Yenilginin sonuçları çok ağır oldu. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa idam edildi ve Avrupa'dan geri çekilme süreci başladı. Papa'nın girişimiyle Osmanlı'ya karşı Kutsal İttifak kuruldu.

Kutsal İttifak beş devletten oluşuyordu: Venedik, Avusturya, Rusya, Lehistan ve Malta (VARLM). 16 yıl süren savaşlarda Osmanlı tüm cephelerde yenilgi aldı. Bu süreçte çok sayıda padişah ve sadrazam değişti.

Kritik: II. Viyana yenilgisi, Osmanlı'nın Avrupa'daki üstünlüğünün sona erdiğinin işaretiydi!

Karlofça Antlaşması ve Yeni Dönem

Kutsal İttifak Savaşları sonunda İngiltere ve Hollanda'nın arabuluculuğuyla Karlofça Antlaşması (1699) imzalandı. Bu antlaşma Osmanlı tarihinde bir dönüm noktasıydı.

Osmanlı büyük miktarda toprak kaybettiği ilk antlaşmayı imzalamış oldu. Avusturya Macaristan'ı, Venedik Mora ve Dalmaçya'yı, Lehistan Ukrayna ve Podolya'yı aldı. İlk kez yabancı devletlerin arabuluculuğu kabul edildi.

İstanbul Antlaşması (1700) ile Rusya'yla da barış yapıldı. Azak Kalesi Rusya'ya verildi ve Karadeniz'in Türk Gölü olma özelliği sona erdi. Rusya İstanbul'da sürekli elçi bulundurabilecek ve Rus hacılar Kudüs'ü ziyaret edebilecekti.

Bu antlaşmalarla Osmanlı Karlofça'dan Sakarya Savaşı'na kadar savunmada kaldı. Artık genişleme dönemi tamamen sona ermiş, masabaşı diplomasisi dönemi başlamıştı.

Sonuç: Karlofça Antlaşması, Osmanlı'nın artık Avrupa'da büyük güç olmaktan çıkıp toprak kaybeden bir devlet haline geldiğini gösterdi!