Mustafa Kemal'in Hayatı ve Ailesi

Mustafa Kemal Atatürk, 1881 yılında Selanik'te dünyaya geldi. Babası Ali Rıza Efendi, annesi Zübeyde Hanım'dır. Ailesinin kökeni XIV-XV. yüzyıllarda Konya ve Aydın'dan Makedonya'ya yerleştirilen Kocacık Yörüklerine dayanır.

Ali Rıza Efendi ile Zübeyde Hanım'ın altı çocuğu oldu ancak bunlardan yalnızca Mustafa Kemal ve kız kardeşi Makbule (Atadan) hayatta kaldı. Mustafa Kemal'in dünyaya geldiği dönem, Osmanlı Devleti'nin en buhranlı zamanlarına denk gelmişti. Devlet dış borçlarını ödeyemez durumdaydı ve milliyetçilik akımının etkisiyle parçalanma sürecindeydi.

Bir Önder Yetişiyor

Mustafa Kemal eğitimine önce Hafız Mehmet Efendi'nin mahalle mektebinde başladı, daha sonra Şemsi Efendi Okulu'na geçti. Askeri eğitime merak duyduğu için 1893'te Selanik Askeri Rüştiyesi'ne girdi. Bu okulda matematik öğretmeni ona "Kemal" ismini verdi.

1896'da Manastır Askeri İdadisi'ne başlayan Mustafa Kemal, burada edebiyata ilgi duymaya başladı. Namık Kemal ve Tevfik Fikret'in eserlerini okudu, vatan ve millet sevgisi bu dönemde pekişti. Fransızca öğrenerek Jean Jack Rousseau, Voltaire, Montesquieu gibi düşünürleri tanıdı.

Önemli Not: Mustafa Kemal, Manastır'daki eğitimi sırasında "inkılap", "bağımsızlık", "adalet" ve "eşitlik" gibi kavramları özümsemiştir.

1899'da İstanbul'da Harp Okulu'na başlayan Mustafa Kemal, 1902'de teğmen rütbesiyle mezun oldu ve Harp Akademisi'ne devam etti. 11 Ocak 1905'te kurmay yüzbaşı rütbesiyle akademiyi bitirerek askerlik görevine başladı.

Mustafa Kemal'in Fikir Hayatını Etkileyen Gelişmeler

Mustafa Kemal'in yetişmesinde bulunduğu şehirlerin büyük etkisi olmuştur. Doğup büyüdüğü Selanik, farklı din ve milletten insanların bir arada yaşadığı kozmopolit bir liman kentiydi. Bu ortam, Mustafa Kemal'in yeni fikirlere açık bir şekilde yetişmesini sağladı.

Manastır, önemli bir ticaret ve ordu merkeziydi. Burada arkadaşları ve öğretmenleriyle ülkenin sorunlarını tartışan Mustafa Kemal'in fikir dünyası gelişti. İstanbul ise imparatorluğun başkenti olarak sosyal ve siyasi açıdan büyük öneme sahipti.

Şam, ilk görev yeri olarak Mustafa Kemal'in siyasi faaliyetlerine de başladığı yerdi. Burada Vatan ve Hürriyet Cemiyetini kurarak mücadelesine başladı. Sofya'da ise Balkan Savaşları sonrasında ateşemiliter olarak görev yaptı.

Fikir Dünyasını Etkileyen Düşünürler

Mustafa Kemal'in düşünce dünyasını şekillendiren birçok yazar ve düşünür vardır:

• Ziya Gökalp - Milliyetçilik fikriyle
• Namık Kemal - Vatanseverlik düşünceleriyle
• Mehmet Emin Yurdakul - Milliyetçilik anlayışıyla
• Tevfik Fikret - İnkılapçılık görüşleriyle
• J.J. Rousseau - Yurttaşlık bilinci fikriyle
• Montesquieu - Cumhuriyetçilik düşüncesiyle
• Voltaire - Bilimsellik ve akılcılık anlayışıyla

Bu düşünürler, Mustafa Kemal'in hem askeri hem de siyasi hayatında alacağı kararlarda etkili olmuştur.

Mustafa Kemal'in Eserleri

Mustafa Kemal, çok kitap okumasının yanında fırsat buldukça eserler de yazmıştır. En önemli eseri olan Nutuk, 1919-1927 yılları arasında yaşanan gelişmeleri anlatır. Bunun dışında askerlikle ilgili "Takımın Muharebe Talimi", "Cumalı Ordugâhı", "Taktik Tatbikat Gezisi" gibi eserleri de bulunmaktadır.

Cumhuriyet döneminde ise geometri eğitimini kolaylaştırmak için "Geometri" adlı eserini yazmıştır.

XX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti

XX. yüzyıla girerken Osmanlı Devleti, Fransız İhtilali ve Sanayi İnkılabı'nın etkisiyle çok zor durumda kalmıştı. Azınlıkların isyanları ve sömürgeci devletlerin toprak istekleri devleti çökme noktasına getirmişti.

II. Meşrutiyet'in İlanı

İttihat ve Terakki Cemiyeti, 1908'de II. Abdülhamit'e karşı ayaklanarak Meşrutiyet'i yeniden ilan ettirdi. Bu hareketin başlıca nedenleri:

• Mebusan Meclisi'nin açılmasını sağlamak
• İngiltere ve Rusya'nın Makedonya ve Boğazlar konusundaki görüşmelerine tepki
• Devleti dağılmaktan kurtarma düşüncesi

Dikkat: II. Meşrutiyet'in ilanı sonrasında çok partili hayata geçilmiş, ancak Bulgaristan'ın bağımsızlığı, Bosna-Hersek'in Avusturya tarafından işgali ve Girit'in Yunanistan'a katılması gibi toprak kayıpları yaşanmıştır.

31 Mart Ayaklanması (13 Nisan 1909) çıkarılmış, ancak Mahmut Şevket Paşa'nın komutasında, Mustafa Kemal'in kurmay başkanı olduğu Hareket Ordusu tarafından bastırılmıştır. Bunun sonucunda II. Abdülhamit tahttan indirilmiş, yerine V. Mehmet Reşat geçmiştir.

Trablusgarp Savaşı (1911-1912)

1870 yılında birliğini kuran İtalya, sömürge yarışından geri kalmamak için Kuzey Afrika'ya göz dikmişti. 28 Eylül 1911'de İtalya, Trablusgarp'ı işgal etti. Bu savaşta Mustafa Kemal, Fethi Bey ve Enver Paşa Derne, Tobruk ve Bingazi'de başarılı mücadeleler yaptılar.

Önemli: Trablusgarp Savaşı, Mustafa Kemal'in emperyalist devletlere karşı verdiği ilk mücadeledir.

Savaş sonunda imzalanan Ouchy (Uşi) Antlaşması ile Trablusgarp ve Bingazi İtalya'ya bırakıldı. On İki Ada ise geçici olarak İtalya'ya verildi ancak sonradan geri alınamadı.

Balkan Savaşları

I. Balkan Savaşı (1912)

Osmanlı Devleti'ni Balkanlardan atmak isteyen Bulgaristan, Karadağ, Sırbistan ve Yunanistan 8 Ekim 1912'de Osmanlı'ya savaş açtılar. Osmanlı Devleti hazırlıksız yakalandı ve tüm cephelerde yenildi. Bunun sonucunda imzalanan Londra Antlaşması ile Midye-Enez hattının batısındaki tüm Rumeli toprakları kaybedildi.

II. Balkan Savaşı (1913)

I. Balkan Savaşı sonunda alınan toprakların paylaşılmasında anlaşmazlığa düşen Balkan devletleri birbirleriyle savaşa tutuştular. Osmanlı Devleti bu karışıklıktan faydalanarak Edirne'yi Meriç'e kadar geri aldı. Savaş sonunda imzalanan antlaşmalarla Balkanlardaki Türk varlığı Meriç'in doğusu ile sınırlı kaldı.

Balkan Savaşlarının Önemi:

• Osmanlı Devleti'nin Avrupa'daki varlığı neredeyse sona erdi
• Balkanlardan Anadolu'ya büyük göç dalgaları başladı
• Ege adaları kaybedildi
• Ordunun siyasete karışmasının zararları görüldü
• Osmanlıcılık fikri geçerliliğini kaybetti

Bu dönemde devleti kurtarmak için Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük ve Batıcılık gibi fikir akımları ortaya çıktı. Millî Mücadele'nin başarıya ulaşmasında Türkçülük fikri en etkili akım oldu.

Sosyal ve Ekonomik Durum

Balkan Savaşları sonrasında kaybedilen topraklarda yaşayan Türkler, gördükleri baskılar karşısında Anadolu'ya göç etmek zorunda kaldılar. Bu göçler sosyal hayatı olumsuz etkiledi.

Ekonomik açıdan ise Osmanlı Devleti Sanayi İnkılabı'yla beraber sanayileşen Avrupa karşısında açık pazar haline geldi. 1854 yılından itibaren alınan dış borçlar ödenemez hale gelince devlet iflasını ilan etti. 1881'de yayımlanan Muharrem Kararnamesi ile alacaklı devletler Düyûn-u Umumiye İdaresini kurdular. Böylece Osmanlı maliyesi yabancıların denetimine girdi ve ekonomik bağımsızlık kaybedildi.

I. Dünya Savaşı (1914-1918)

Savaşın Nedenleri

Genel Nedenler:

• Milliyetçilik akımı
• Sömürgecilik yarışı
• Ham madde ve pazar arayışı
• Devletlerarası bloklaşma
• Silahlanma yarışı

Özel Nedenler:

• Fransa'nın Alsace-Lorraine'i geri alma isteği
• Rusya'nın Panslavizm politikası ve sıcak denizlere inme amacı
• İngiltere ve Almanya arasındaki rekabet

Savaşın Başlaması

28 Haziran 1914'te Avusturya-Macaristan Veliahtı François Ferdinand'ın bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesi savaşın görünen nedeni oldu. 28 Temmuz 1914'te Avusturya-Macaristan, Sırbistan'a savaş ilan ederek savaşı başlattı.

Savaşta iki blok oluştu:

• İttifak Devletleri: Almanya, Avusturya-Macaristan, Osmanlı Devleti, Bulgaristan
• İtilaf Devletleri: İngiltere, Fransa, Rusya, İtalya, Japonya ve sonradan katılan ABD

I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti

Osmanlı Devleti savaşın başında tarafsız kalma çabasındaydı. İtilaf Devletleri'nin yanında yer almak isteyen Osmanlı'nın talebi, topraklarını aralarında paylaşmayı planlayan bu devletler tarafından reddedildi.

Almanya ile yakınlaşan Osmanlı Devleti, Alman savaş gemileri Goeben ve Breslau'un Çanakkale'ye sığınması ve ardından Rus limanlarını bombalaması sonucunda savaşa girdi (29 Ekim 1914). Padişah V. Mehmet Reşad, halife sıfatıyla cihat ilan etti.

Osmanlı Devleti'nin Savaştığı Cepheler

A) Sınırlarında Açılan Cepheler:

1. Kafkas Cephesi: Ruslarla mücadele edildi ve ağır yenilgi alındı. Bolşevik Devrimi sonrası Brest-Litovsk Antlaşması ile Kars, Ardahan ve Batum geri alındı.

   1915 Olayları: Ermenilerin isyanları ve Müslüman halka yönelik saldırıları üzerine 27 Mayıs 1915'te Sevk ve İskân (Tehcir) Kanunu çıkarıldı.

2. Kanal Cephesi: Süveyş Kanalı bölgesinde İngilizlere karşı başarısız olundu.

3. Çanakkale Cephesi: İtilaf Devletleri İstanbul ve Boğazları ele geçirmek istedi. 18 Mart 1915'te deniz savaşında başarılı olan Osmanlı, kara savaşlarında da Mustafa Kemal'in önderliğinde zafer kazandı.

   Unutma: Çanakkale Cephesi, Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'nda zafer kazandığı tek cephedir.

4. Irak Cephesi: İngilizlere karşı başlangıçta başarılı olundu. Kut'ül Amare'de İngiliz General Townshend esir alındı, ancak savaşın sonlarına doğru Bağdat kaybedildi.

5. Hicaz-Yemen Cephesi: Şerif Hüseyin isyanıyla başlayan olaylar sonucunda bölge kaybedildi.

6. Suriye-Filistin Cephesi: İngilizler ve isyancı Arap güçlerine karşı savaşıldı.

B) Sınırları Dışında Savaşılan Cepheler:

• Galiçya Cephesi
• Makedonya Cephesi
• Romanya Cephesi

Savaş Sona Ererken

1917'de Rusya'da Bolşevik İhtilali gerçekleşti ve Rusya savaştan çekildi. Brest-Litovsk Antlaşması imzalandı (3 Mart 1918). Bolşevik yönetimi, Çarlık hükümetinin bütün gizli antlaşmalarını dünyaya açıkladı ve Osmanlı'nın paylaşıldığı gizli anlaşmalar ortaya çıktı.

ABD, 1917'de İtilaf Devletleri'nin yanında savaşa girdi ve savaşın dengesi İtilaf lehine değişti. Bulgaristan, Selanik Ateşkes Antlaşması ile savaştan çekildi (29 Eylül 1918). Osmanlı Devleti de Mondros Mütarekesini imzaladı (30 Ekim 1918).

Avusturya-Macaristan (3 Kasım 1918) ve Almanya (11 Kasım 1918) da ateşkes imzalayarak savaştan çekildi. Böylece I. Dünya Savaşı sona erdi.

Savaşın Sonuçları

• İngiltere savaştan en kârlı çıkan devlet oldu
• Almanya, Avusturya-Macaristan, Rusya ve Osmanlı imparatorlukları dağıldı
• Yeni millî devletler kuruldu
• Sömürgecilik yerini manda ve himaye sistemine bıraktı
• Rusya'da Sosyalizm, Almanya'da Nazizm, İtalya'da Faşizm gibi rejimler ortaya çıktı
• Milyonlarca insan hayatını kaybetti
• Cemiyet-i Akvam (Milletler Cemiyeti) kuruldu

Osmanlı İmparatorluğu'nun Paylaşılmasını Öngören Gizli Antlaşmalar

1. İstanbul Antlaşması (1915): Boğazlar, Trakya ve bazı adalar Rusya'ya vaadedildi
2. Londra Antlaşması (1915): Antalya, Rodos ve On İki Ada İtalya'ya vaadedildi
3. Sykes-Picot Antlaşması (1916): Ortadoğu toprakları Fransa, İngiltere ve Rusya arasında paylaşıldı
4. St. Jean De Maurienne Antlaşması (1917): Antalya, İzmir ve çevresi İtalya'ya vaadedildi

Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndaki Önemli Cepheleri

Kafkas Cephesi ve Kafkas İslam Ordusu

1917'deki Bolşevik devrimi sonrasında Rus ordusu dağılınca bölgedeki Ermeni ve Gürcü çeteleri Müslüman halka saldırmaya başladı. Azerbaycan Türklerinin yardım talebi üzerine Nuri (Killigil) Paşa komutasında Kafkas İslam Ordusu kuruldu.

Bu ordu, Enver Paşa'nın desteğiyle Bakü'yü düşmandan temizledi (15 Eylül 1918). Brest-Litovsk Antlaşması ile Kars, Ardahan ve Batum $Elviye-i Selâse$ Osmanlı Devleti'ne geri verildi.

Çanakkale Cephesi'nin Önemi

İtilaf Devletleri, İstanbul ve Boğazları ele geçirip Osmanlı'yı savaş dışı bırakmak ve Rusya'ya yardım göndermek istiyordu. 18 Mart 1915'te denizden saldırdılar ancak Nusret Mayın Gemisinin döşediği mayınlar ve Türk topçusu sayesinde başarısız oldular.

25 Nisan 1915'te karadan saldıran düşman kuvvetlerine karşı 19. Tümen Komutanı Yarbay Mustafa Kemal büyük başarı gösterdi. Anafartalar, Conkbayırı ve Arıburnu'nda Türk ordusu destansı bir zafer kazandı.

Bilgi Kutusu: Çanakkale zaferinin kazanılmasında Seyit Onbaşı, Nusret Mayın Gemisi komutanı Yüzbaşı İsmail Hakkı ve 57. Alay'ın fedakârlığı büyük rol oynamıştır.

Çanakkale Zaferi'nin sonuçları:

• Savaşın süresi uzadı
• Bulgaristan İttifak Devletleri'ne katıldı
• Rusya'da Bolşevik İhtilali çıktı
• Mustafa Kemal "Anafartalar Kahramanı" olarak tanındı
• Aydın kesimden birçok genç şehit düştü

Mondros Mütarekesi (30 Ekim 1918)

I. Dünya Savaşı'nın sonlarına doğru Osmanlı Devleti'nde VI. Mehmet Vahdettin tahta çıktı. İttihat ve Terakki iktidardan çekildi ve Ahmet İzzet Paşa başkanlığında yeni hükümet kuruldu. Bu hükümet, Bahriye Nazırı Rauf Bey başkanlığında bir heyet göndererek İtilaf Devletleri ile ateşkes görüşmelerini başlattı.

Mondros Mütarekesi'nin Önemli Maddeleri

1. Boğazlar İtilaf Devletleri'ne açılacak
2. Osmanlı ordusu terhis edilecek
3. Osmanlı'daki Ermeni tutsaklar serbest bırakılacak
4. İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durum olursa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecek (Madde 7)
5. Vilayet-i Sitte'de (Erzurum, Van, Bitlis, Sivas, Harput, Diyarbakır) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri burayı işgal edebilecek (Madde 24)

Dikkat: Mütarekenin 7. ve 24. maddeleri, İtilaf Devletleri'nin Anadolu'yu işgal etmelerine zemin hazırlamıştır!

Mütarekeye Tepkiler

İstanbul Hükümeti'nin Tepkisi: Mütareke savaşı sona erdirdiği için olumlu karşılandı. Padişah Mebusan Meclisi'ni dağıttı ve İngiliz yanlısı Damat Ferit Paşa hükümeti kuruldu.

Mustafa Kemal'in Tepkisi: Mustafa Kemal, anlaşmanın ağır şartlar içerdiğini ve bağımsızlıkla bağdaşmadığını belirterek hükümeti uyardı. İstanbul'a geldiğinde limanda demirli işgal donanmasını görünce "Geldikleri gibi giderler" diyerek tepkisini gösterdi.

Halkın Tepkisi: Halk, işgaller karşısında kendi bölgelerini korumak için direniş cemiyetleri kurdu, mitingler düzenledi ve Kuvay-ı Milliye hareketini başlattı.

Wilson İlkeleri ve Paris Barış Konferansı

1917'de ABD Başkanı Woodrow Wilson, barışı sağlamak amacıyla 14 maddelik bir bildiri yayınladı. Wilson İlkeleri'nin temel maddeleri:

1. Diplomaside açıklık olacak
2. Ekonomik sınırlandırılmalar kaldırılacak
3. Silahsızlanma sağlanacak
4. Galip devletler mağluplardan tazminat almayacak
5. Milletler Cemiyeti kurulacak
6. Osmanlı Devleti'nin Türklerin çoğunlukta olduğu bölgelerinde Türk egemenliği sağlanacak (12. Madde)

18 Ocak 1919'da toplanan Paris Barış Konferansı'nda I. Dünya Savaşı'nı kaybeden devletlerle yapılacak barış antlaşmaları görüşüldü. ABD, İngiltere, Fransa, Japonya ve İtalya konferansta etkili olan devletlerdi.

I. Dünya Savaşı'nı Bitiren Antlaşmalar

• Versailles Antlaşması (Almanya): Almanya sömürgelerini kaybetti, ordusu sınırlandırıldı ve ağır tazminat ödemek zorunda kaldı.
• Saint Germain Antlaşması (Avusturya): Avusturya-Macaristan İmparatorluğu parçalandı.
• Neuilly Antlaşması (Bulgaristan): Bulgaristan toprak kaybetti, ordusu sınırlandırıldı.
• Triannon Antlaşması (Macaristan): Macaristan topraklarının büyük bölümünü kaybetti.

Bu ağır şartlar içeren antlaşmalar, yenilen devletlerde büyük bir hoşnutsuzluk yarattı ve ileride II. Dünya Savaşı'nın çıkmasına zemin hazırladı.

I. Dünya Savaşı'nın Anadolu'ya Etkisi

I. Dünya Savaşı sonrasında Anadolu harap durumdaydı. Türk milleti savaş boyunca açlık ve yoksullukla mücadele etmiş, cephe gerisinde kalan kadın ve çocuklar büyük acılar yaşamıştı. Mondros Mütarekesi sonrasında başlayan işgaller ise bu durumu daha da kötüleştirdi.