Mondros Ateşkes Antlaşması Sonrası Kurulan Cemiyetler: 12. Sınıf Ders Notları

Yararlı Cemiyetlerin Genel Özellikleri ve Başlıca Cemiyetler

Mondros Ateşkes Antlaşması sonrası kurulan yararlı cemiyetler, Türk topraklarını koruma amacıyla ortaya çıktı. Bu cemiyetler bölgelerindeki Türk nüfusunun çokluk olduğunu kanıtlamaya çalışıyor, Wilson İlkeleri'nin 12. maddesinden faydalanmaya çalışıyordu.

Geniş katılımlı kongreler düzenleyip Paris Barış Konferansı'na heyetler gönderiyorlardı. Sivas Kongresi sonrasında "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştiler.

En önemli yararlı cemiyetler şunlardı: İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti (Yunanlıları İzmir'den çıkarmak için), Trabzon Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti (Pontus Rum Devleti'ni engellemek için), Şark Vilayetleri Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti (Doğu Anadolu'da Ermeni devletini engellemek için) ve Trakya Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti (Cafer Tayyar Paşa önderliğinde Yunanlılara karşı).

Önemli Not: Bu cemiyetler daha sonra milli mücadelenin temelini oluşturacak örgütlenmenin ilk adımlarıydı.

Diğer Yararlı Cemiyetler ve Zararlı Cemiyetler

Kilikya Cemiyeti Mersin-Adana bölgesini Fransız ve Ermeni işgalinden kurtarmayı amaçlıyordu. Anadolu Kadınları Cemiyeti Sivas'ta Mustafa Kemal'in emriyle kuruldu ve Melek Reşit Hanım'ın gayretleriyle faaliyetlerini sürdürdü.

Milli Kongre Cemiyeti (Başkanı Dr. Esat Işık) işgalleri basın-yayın yoluyla protesto ediyordu. İlk defa "Kuvayımilliye" kelimesini kullandı. Gizli Karakol (Mim-Mim) istihbarat ve silah sevkiyatı yapıyor, "Zabitan" adlı teşkilatı kurmuştu.

Azınlıkların kurduğu zararlı cemiyetler arasında Rumların Etnik-i Eterya ve Mavri Mira cemiyetleri (Megali İdea için), Pontus Rum Cemiyeti (Samsun merkezli devlet için), Ermenilerin Hınçak ve Taşnak cemiyetleri (Megali Armenia için) ve Yahudilerin Maccabi cemiyeti (Filistin'de Yahudi devleti için) bulunuyordu.

Dikkat: Zararlı cemiyetler Osmanlı topraklarını bölmeyi amaçlayan örgütlerdi.

Türklerin Kurduğu Zararlı Cemiyetler

Şaşırtıcı bir şekilde bazı Türkler de milli varlığa zararlı cemiyetler kurdu. Wilson Prensipleri Cemiyeti kurtuluşu Amerikan mandasında görüyor, H. Edip, Ahmet Emin ve Refik Halit Karay gibi aydınları bünyesinde barındırıyordu.

İngiliz Muhipleri Cemiyeti kurtuluşu İngiliz mandasında buluyordu (Damat Ferit üyesiydi). Sulh ve Selamet-i Osmaniye Cemiyeti kurtuluşu halife yani padişahın gelecek emirlerinde arıyordu.

Hürriyet ve İtilaf Fırkası İttihat ve Terakki'nin karşısına kurulmuş, Mustafa Kemal'i İttihatçı gördükleri için milli mücadeleye destek vermemişti. Kürt Teali Cemiyeti Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da müstakil devlet (Kürdistan) kurmayı amaçlıyordu.

Nigehban Cemiyeti ise kaçak Osmanlı subay ve erlerinin kurduğu zararlı bir cemiyetti.

Hatırla: Bu cemiyetler milli birliği zayıflatmaya çalışan, bölücü amaçları olan örgütlerdi.