Milli Uyanış Dönemi

Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919)

Mustafa Kemal Paşa bugün Türk tarihinin en önemli dönüm noktalarından birini yaşadı. 9. Ordu Kıtaları Müfettişi olarak Samsun'a ayak bastı ve bu, Kurtuluş Savaşı'nın başlangıcı oldu.

Müfettişlik görevi ona çok geniş yetkiler veriyordu. Trabzon, Erzurum, Sivas, Van gibi önemli vilayetler onun kontrolü altındaydı. 15. Kolordu da doğrudan emrine verilmişti ve bu kolordunun komutanı Kazım Karabekir Paşa'ydı.

Bu görev görünürde sıradan bir müfettişlik gibiydi, ama aslında Türk milletinin bağımsızlık mücadelesinin ilk adımıydı. Mustafa Kemal, bu yetkilerini kullanarak milli direnişi örgütlemeye başlayacaktı.

Önemli Not: 19 Mayıs 1919 tarihi, Türk Milli Mücadelesi'nin resmen başladığı gün olarak kabul edilir.

Birinci Dünya Savaşı'nın Nedenleri

Birinci Dünya Savaşı neden çıktı? Aslında Avrupa devletleri arasındaki büyük rekabet yüzünden! Sanayi İnkılabı ve Fransız İhtilali'nin etkileri her yerde hissediliyordu.

Savaşın temel nedenleri şunlardı: İngiltere ile Almanya arasındaki sömürgecilik rekabeti, Fransa'nın Alsas-Loren bölgesini geri istemes ve Balkanlarda Avusturya-Macaristan ile Rusya arasındaki çıkar çatışması.

PanSlavizm politikası da çok önemliydi. Rusya, Balkanlardaki Ortodoks Slavları birleştirmek ve İstanbul ile Boğazlar'ı ele geçirerek sıcak denizlere inmek istiyordu.

Avrupa devletleri iki bloğa ayrılmıştı: Üçlü İttifak (Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya) ve Üçlü İtilaf (İngiltere, Fransa, Rusya). Bu gruplamalar savaşın kaçınılmaz hale gelmesine neden oldu.

Dikkat: Savaşın görünen sebebi Saraybosna suikastı olsa da, asıl nedeni ekonomik rekabetydi.

Büyük Devletlerin Osmanlı Politikaları

Osmanlı Devleti Trablusgarp ve Balkan Savaşları'ndan yeni çıkmıştı ve çok zayıftı. Ordusu güçsüz, donanması yetersizdi. Bu durumda siyasi yalnızlıktan kurtulmak için ittifak arayışına girmişti.

Büyük devletlerin Osmanlı'ya karşı planları çok netti. Rusya İstanbul ve Boğazlar'ı alıp Panslavizm politikasını hayata geçirmek istiyordu. Almanya ise İngiltere'ye karşı rekabet edebilmek için Osmanlı topraklarına yatırım yapıyordu.

İngiltere Uzakdoğu sömürgelerini korumak için azınlıkları ve Arapları Osmanlı'ya karşı kışkırtıyordu. Fransa da gayrimüslimleri kullanarak siyasi baskılarını artırıyordu.

Osmanlı Devleti önce İtilaf Devletleri'ne yakınlaşmaya çalıştı, ancak reddedilince Almanya ile ittifak kurmak zorunda kaldı. Bu durum, Osmanlı'nın siyasi yalnızlığını gösteriyordu.

Önemli: İtilaf Devletleri Osmanlı'yı yanlarına almak istemedi çünkü onu aralarında paylaşmayı planlıyorlardı.

İtilaf Devletlerinin Paylaşım Planları ve Osmanlı'nın Savaşa Girişi

İtilaf Devletleri Osmanlı topraklarını aralarında nasıl paylaşacaklarını gizli antlaşmalarla çoktan belirlemişti. Rusya İstanbul, Boğazlar ve Doğu Anadolu'yu; Fransa Suriye ve Güneydoğu Anadolu'yu; İtalya Batı Anadolu'yu; İngiltere de Irak ve Arabistan'ı alacaktı.

Osmanlı Devleti başta tarafsızlık ilan etti ve seferberlik başlattı. Kapitülasyonları tek taraflı olarak kaldırdı ve Boğazlar'ı ulaşıma kapattı. Bunlar, ekonomik bağımsızlık arayışının göstergesiydi.

Almanya neden Osmanlı'yı savaşa çekmek istiyordu? Savaşı geniş bir alana yayarak yükünü hafifletmek, Osmanlı'nın jeopolitik konumundan faydalanmak ve halifenin dini gücünden yararlanmak istiyordu.

Osmanlı'nın savaşa girme sebepleri de belirliydi: Son zamanlarda kaybettiği toprakları geri almak, siyasi yalnızlıktan kurtulmak, kapitülasyonlardan kurtulmak ve Almanya'nın kazanacağına inanması.

Kritik Bilgi: İtilaf Devletleri'nin Osmanlı'nın ittifak teklifini reddetmesinde, paylaşım planları çok etkili olmuştur.

Osmanlı'nın Savaşa Girişi ve Cepheler

İki Alman gemisi (Goben ve Breslav) İngilizlerden kaçarak Çanakkale Boğazı'nı geçti. Osmanlı bunları satın aldığını açıklayarak Yavuz ve Midilli adını verdi. Bu gemiler Karadeniz'e çıkarak Rus limanlarını bombaladı ve böylece Osmanlı fiilen savaşa girmiş oldu (Kasım 1914).

Osmanlı Devleti toplam 11 cephede savaştı. Bunlar üç gruba ayrılıyordu: Taarruz cepheleri (Kafkas, Kanal), Savunma cepheleri (Çanakkale, Suriye-Filistin, Irak, Hicaz-Yemen) ve Yardım cepheleri (Makedonya, Romanya, Galiçya).

Savaşın bu kadar geniş bir alana yayılması Osmanlı için hem avantaj hem dezavantajdı. Almanya rahatladı ama Osmanlı kuvvetleri dağıldı. İtilaf Devletleri özellikle Rusya'ya yardım götürülmesini engellemek istiyordu.

Bu cepheler arasında en önemlileri Çanakkale, Kafkas ve Suriye cepheleri olacaktı. Her birinde farklı sonuçlar alınacak, ama en büyük zafer Çanakkale'de kazanılacaktı.

Hatırla: Osmanl'ın savaşa girişinde Harbiye Nazırı Enver Paşa ile Almanya arasındaki gizli antlaşma çok etkili olmuştur.

Kafkas ve Çanakkale Cepheleri

Kafkas Cephesi Osmanlı'nın açtığı ilk taarruz cephesiydi. Amaç Kars, Ardahan, Batum'u geri almak ve Türkçülük-Turancılık düşüncesiyle hareket etmekti. Ancak Sarıkamış Harekâtı büyük bir fiasko oldu.

Aşırı soğuk ve hastalık nedeniyle Türk ordusu iklim şartlarına yenildi. Doğu Anadolu Rus işgaline uğradı. Bu durum Ermenilerin Ruslarla işbirliği yaparak Türk köylerine saldırmasına neden oldu. Bunun üzerine Tehcir Kanunu çıkarıldı (1915).

Çanakkale Cephesi'ni ise İtilaf Devletleri açtı. Amaçları İstanbul ve Boğazları ele geçirip Osmanl'ı saf dışı bırakmak, Rusya'ya yardım götürmek ve Balkan devletlerini kendi yanlarına çekmekti.

19. Tümen Komutanı Mustafa Kemal İtilaf kuvvetlerini durdurdu. Meşhur sözü: "Ben size taarruz emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum!" Bu zafer Milli Mücadele'nin lideri olmasına zemin hazırladı.

Zafer: Çanakkale, Osmanl'ın galip geldiği tek cephedir ve dünya savaşının uzamasına neden olmuştur.

Suriye, Kanal ve Irak Cepheleri

Suriye Cephesi Kanal Cephesi'nin devamıydı. Osmanlı'nın Mısır'ı geri alma girişimi başarısızlıkla sonuçlanınca İngilizler üstünlüğü ele geçirdi. Araplarla işbirliği yapan İngilizler Osmanlı ordusunu yenilgiye uğrattı.

Mustafa Kemal bu cephede önce 7. Ordu Komutanı, sonra Yıldırım Ordular Grup Komutanı oldu. İngilizleri Halep'te durdurarak Anadolu'yu işgalden kurtardı. Bu başarı onun stratejik dehasını gösteriyordu.

Kanal Cephesi Almanya'nın isteğiyle açılmış bir taarruz cephesiydi. Amaç Süvey Kanalı'nı ele geçirerek İngiltere'nin Hindistan bağlantısını kesmekti. Ancak çöl şartları ve Arap desteğinin yetersizliği yüzünden başarısız oldu.

Irak Cephesi'nde en büyük zaferimizi kazandık. Halil (Kut) Paşa komutasındaki Türk ordusu Kut-ül Amare'de İngilizleri yenilgiye uğrattı. Bu, Çanakkale'den sonraki en büyük zaferdi ama kalıcı olmadı.

Başarı: Mustafa Kemal'in farklı cephelerdeki başarıları onu milli lider yapmaya hazırladı.

Savaşın Sonu ve Sonuçları

Hicaz-Yemen Cephesi'nde İngiltere Mekke Emiri Şerif Hüseyin'e bağımsızlık vaadiyle Arapları ayaklandırdı. Çöl Kaplanı Fahrettin Paşa hem İngilizlerle hem isyancı Araplarla savaşmak zorunda kaldı. Bu durum ümmetçilik düşüncesinin zayıfladığını gösteriyordu.

1917'de Rusya'nın savaştan çekilmesi İttifak Devletlerine geçici üstünlük sağladı. Ancak ABD'nin İtilaf Devletleri yanında savaşa girmesiyle durum tersine döndü. Almanya güçlü Amerikan ordusu karşısında tutunamadı.

İlk Bulgaristan, sonra Avusturya-Macaristan ve en son Almanya savaştan çekildi. Bulgaristan'ın çekilmesi Osmanlı ile müttefikler arasındaki kara bağlantısını kesti.

Savaş sonunda imparatorluklar yıkıldı, yerine milli devletler kuruldu. Çekoslovakya, Polonya, Yugoslavya gibi yeni ülkeler doğdu. Milletler Cemiyeti kurularak dünya barışı korunmaya çalışıldı, ama sömürgecilik "manda ve himaye" adıyla devam etti.

Sonuç: Sömürgelerini koruyan İngiltere savaştan en kârlı çıkan ülke oldu.

Wilson İlkeleri ve Yenilenlere Yapılan Antlaşmalar

ABD Başkanı Wilson'un ortaya attığı ilkeler kalıcı barış sağlamayı amaçlıyordu. En önemlisi "Her millet kendi geleceğini kendisi belirler" ilkesiydi. Ayrıca sömürgecilik sona erecek, gizli antlaşmalar yasaklanacak ve Milletler Cemiyeti kurulacaktı.

Yenilen devletlerle imzalanan antlaşmalar çok ağırdı. Versay Antlaşması (1919) Almanya'ya askeri ve ekonomik kısıtlamalar getirdi. Almanya tüm sömürgelerini kaybetti ve Alsace-Loren Fransa'ya bırakıldı.

Avusturya-Macaristan İmparatorluğu tamamen parçalandı. Saint Germain (1919) ve Triyanon (1920) antlaşmalarıyla Avusturya cumhuriyet oldu, Macaristan küçük bir ülke haline geldi.

Bu ağır antlaşmalar Almanya ve İtalya'nın ırkçı, yayılmacı politikalar izlemesine neden oldu. Sonuçta II. Dünya Savaşı'nın temellerini attı.

Uyarı: Ağır barış antlaşmaları genellikle yeni savaşların nedeni olur, bu örnek bunu açıkça gösteriyor.

Mondros Atekes Antlaşması

Mondros Atekes Antlaşması (30 Ekim 1918) Osmanlı'nın sonu demekti. Bahriye Nazırı Rauf (Orbay) Bey başkanlığındaki heyet, Limni Adası'nda İngiliz Amirali ile bu antlaşmayı imzaladı.

Osmanlı'yı bu antlaşmaya zorlayan nedenler çoktu: Birçok cephede yenilgi, Bulgaristan'ın çekilmesi, İttihat ve Terakki yöneticilerinin ülkeyi terk etmesi ve İttifak Devletleri'nin kaybettiğinin anlaşılması.

En tehlikeli madde 7. maddeydi: "İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit altında gördükleri herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecek." Bu madde Anadolu'nun işgaline yasal dayanak hazırladı.

Diğer önemli maddeler şunlardı: Çanakkale ve İstanbul Boğazları açılacak, buradaki askeri üsler işgal edilecek. Bu, Osmanlı'nın egemenlik haklarını tamamen ortadan kaldırıyordu.

Kritik: 7. madde Anadolu işgalinin yasal gerekçesi oldu ve Milli Mücadele'nin zorunlu hale gelmesine neden oldu.