Doğu Cephesi ve Gümrü Antlaşması

Kurtuluş Savaşı'nın ilk cephesi Doğu Cephesi'ydi ve burada Ermenilere karşı savaşıldı. Kazım Karabekir Paşa'nın komutasındaki Türk orduları Ermenileri yenerek önemli bir zafer kazandı.

Ermeniler yenilince barış istediler ve Gümrü Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmayla Kars, Sarıkamış, Iğdır ve Kağızman Türkiye'ye bırakıldı. İki ülke arasındaki sınır da Aras Nehri olarak belirlendi.

Bu antlaşma çok önemliydi çünkü TBMM'nin ilk askeri ve siyasi başarısıydı. Ermenistan, TBMM'yi tanıyan ilk devlet oldu ve Sevr Antlaşması'nı reddeden ilk ülke oldu. Ayrıca "Türkiye" adı ilk kez bu antlaşmada kullanıldı.

💡 Önemli: Doğu sınırlarımız üç antlaşmayla belirlendi: Gümrü (Ermenistan), Moskova (Sovyet Rusya) ve Kars (Kafkas ülkeleri).

Güney Cephesi ve Şehirlerin Direnişi

Güney'de Fransa ve Ermeniler birlikte hareket ediyordu. İlk direniş Hatay Dörtyol'da başladı ama en önemli direnişler Antep, Maraş ve Urfa'da yaşandı.

Bu üç şehir o kadar cesur savaştı ki TBMM onlara özel ünvanlar verdi:

• Antep: Şahin Bey'in liderliğinde "Gazi" unvanı aldı (1921)
• Maraş: Sütçü İmam'ın liderliğinde "Kahraman" unvanı aldı (1973)
• Urfa: Yüzbaşı Ali Saip Bey'in liderliğinde "Şanlı" unvanı aldı (1984)

1921'de imzalanan Ankara Antlaşması ile Fransa işgal ettiği yerlerden çekildi. Ancak Hatay Suriye'de bırakıldı - bu Misak-ı Milli'den verilen ikinci tavizdi. Fransa aynı zamanda TBMM'yi tanıyan ilk İtilaf devleti oldu.

💡 Hatırla: TBMM'yi ilk tanıyan devletler: Ermenistan (Gümrü), Sovyet Rusya (Moskova), Fransa (Ankara), Afganistan (Dostluk).

Batı Cephesi ve Düzenli Ordunun Kurulması

Batı Cephesi Kurtuluş Savaşı'nın en önemli cephesiydi. Burada Yunanlılarla savaşıldı ve başlangıçta Kuvay-ı Milliye, sonra düzenli ordular mücadele etti.

Kuvay-ı Milliye yetersiz kalınca düzenli ordu kuruldu. Bunun nedenleri şunlardı: İşgalleri engelleyememek, askeri disiplinsizlik ve halktan zorla malzeme almak. Gediz Taarruzu'nun başarısızlığı son damla oldu.

I. İnönü Savaşı'nda İsmet Paşa komutasındaki düzenli ordular Yunanları durdurdu. Bu zafer çok önemli sonuçlar doğurdu: Moskova Antlaşması imzalandı, İstiklal Marşı kabul edildi, Londra Konferansı toplandı ve 1921 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye) çıkarıldı.

Moskova Antlaşması ile Sovyet Rusya TBMM'yi tanıyan ilk büyük Batılı devlet oldu. Ancak Batum Gürcistan'a bırakıldı - bu Misak-ı Milli'den ilk tavizdi.

💡 Dikkat: Düzenli ordular Kuvay-ı Milliye'nin yetersizlikleri nedeniyle kuruldu ve ilk büyük başarısını I. İnönü'de kazandı.

İstiklal Marşı ve Yeni Kurumlar

İstiklal Marşı Mehmet Akif Ersoy tarafından Taceddin Dergahı'nda yazıldı. Maarif Vekaleti (MEB) yarışma düzenledi ve marş mecliste ilk kez Hamdullah Suphi Bey tarafından okundu. Orduda ise II. İnönü Savaşı'nda ilk kez seslendirildi.

Londra Konferansı'nda İtilaf devletleri Sevr'i yumuşatarak kabul ettirmek istedi. Hem TBMM hem de İstanbul Hükümeti çağrıldı ama İstanbul Hükümeti "söz gerçek temsilci TBMM'ye aittir" dedi.

Teşkilat-ı Esasiye yani 1921 Anayasası kabul edildi. Bu çerçeve anayasa savaş döneminde yazıldığı için kişi hakları içermiyordu. Meclis hükümeti sistemi benimsenip güçler ayrılığı ilkesi kabul edildi.

II. İnönü Savaşı'nda Yunanlar yine yenildi. Mustafa Kemal İsmet Paşa'yı "Orada sadece düşmanı değil, milletin kötü kaderini de yendiniz" diyerek tebrik etti.

💡 Önemli: Teşkilat-ı Esasiye savaş koşullarında hazırlanan ilk anayasamızdı ve meclis hükümeti sistemini benimsiyordu.

Kütahya-Eskişehir Yenilgisi ve Tekalif-i Milliye

Kütahya-Eskişehir Savaşı düzenli ordularımızın tek yenilgisi oldu. Kütahya, Eskişehir ve Afyon işgal edildi. Mustafa Kemal orduyu Sakarya Nehri'nin doğusuna çektirdi.

Durum çok ciddiydi, hatta meclisin Kayseri'ye taşınması bile gündeme geldi. TBMM Başkomutanlık Yasası çıkararak tüm yetkilerini 3 ay süreyle Mustafa Kemal'e verdi. Bu yasayla M.K. askerliğe geri döndü.

Tekalif-i Milliye Emirleri ile halktan büyük fedakarlık istendi: Herkes silah teslim edecek, her aile bir asker giydirecek, yiyeceklerin %40'ına el konulacak, ulaşım araçları ordu için kullanılacaktı. Emirlere uymayanlar İstiklal Mahkemeleri'nde yargılanacaktı.

Bu zorlu dönemde bile Maarif Kongresi toplandı. Bu, Mustafa Kemal'in eğitime verdiği önemi gösteriyordu. Sakarya Meydan Muharebesi "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır" anlayışıyla 22 gün sürdü ve Yunanların taarruz gücü kırıldı.

💡 Hatırla: Tekalif-i Milliye halktan büyük fedakarlık isteyen emirlerdi ve Sakarya Savaşı topyekün mücadele örneğiydi.

Sakarya'dan Zafere ve Saltanatın Sonu

Sakarya Savaşı son savunma savaşıydı. Bu zaferle Türklerin II. Viyana Kuşatması'ndan beri süren geri çekilişi sona erdi. Mustafa Kemal "Gazi" ve "Mareşal" rütbelerini aldı.

26 Ağustos'ta Büyük Taarruz başladı. Mustafa Kemal Afyon Kocatepe'den "Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!" komutuyla son saldırıyı başlattı. 18 Eylül'de Batı Anadolu tamamen düşmandan temizlendi.

Mudanya Ateşkes Antlaşması ile savaş sona erdi. Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaş yapılmadan kurtarıldı. Bu antlaşma çok önemliydi çünkü Osmanlı hukuken yok sayıldı.

Saltanatın kaldırılması artık kaçınılmazdı. Saltanat milli egemenlikle ters düştüğü, işgalcilerle iş birliği yaptığı ve halkın güveni sarsıldığı için kaldırıldı. Böylece Osmanlı resmen sona erdi ve TBMM Türk halkının tek temsilcisi oldu.

💡 Kritik Nokta: Mudanya Ateşkesi ile askeri süreç bitmiş, saltanatın kaldırılmasıyla da siyasi süreç tamamlanmıştı.

Lozan Barış Antlaşması

Lozan Antlaşması ile yeni Türk devletinin sınırları ve statüsü belirlendi. İsmet İnönü, Hasan Saka ve Rıza Nur antlaşmayı imzaladı. Mustafa Kemal kapitülasyonlar ve Ermeni yurdu konusunda taviz verilmemesini istedi.

Sınırlar büyük ölçüde önceki antlaşmalara göre çizildi. Sadece Yunanistan sınırı Lozan'da belirlendi ve Meriç Nehri iki ülke arasında sınır kabul edildi. Musul sorunu İngiltere ile yapılacak görüşmelere bırakıldı.

Önemli kazanımlar: Kapitülasyonlar tamamen kaldırıldı, azınlıklar Türk vatandaşı sayıldı, dış borçlar paylaştırıldı. Boğazlar Türk başkanlığında bir komisyonla yönetilecekti.

Nüfus mübadelesi ile Batı Trakya Türkleri ile Anadolu Rumları yer değiştirdi. İstanbul, Bozcaada ve Gökçeada Rumları bu kapsamda değildi. Yunanistan tazminat olarak Karaağaç'ı verdi.

💡 Başarı: Lozan ile Misak-ı Milli büyük ölçüde gerçekleşti ve antlaşma günümüze kadar geçerliliğini koruyor.

Lozan'ın Mirası ve Atatürk İlkeleri

Lozan bazı sorunları çözemedi: Hatay, Boğazlar, Adalar, Patrikhane aleyhimize çözüldü. Ancak daha sonra Hatay ve Boğazlar sorunu tekrar gündeme geldi ve çözüldü.

Kurtuluş Savaşı edebiyatı da zengin eserler verdi. Halide Edip Adıvar'ın "Ateşten Gömlek"i, Yakup Kadri'nin "Yaban"ı, Mustafa Kemal'in "Nutuk"u bu dönemin önemli eserleridir.

Atatürk İlkeleri Kurtuluş Savaşı'nın kazanımlarını kalıcı hale getirdi. Altı ilke var: Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Laiklik, Devletçilik, İnkılapçılık. Bu ilkelerin bütünleyicileri de var: Milli egemenlik, milli bağımsızlık, akıl-bilimsellik ve barış.

Tüm bu ilkeler Türk milletinin ihtiyaçlarından doğdu, milli kültürümüze dayanıyor. Akıl ve bilim temelinde, birbiriyle uyumlu, evrensel ve barışçıl ilkeler. En önemlisi zorla kabul ettirilmedi, halk tarafından benimsendi.

💡 Sonuç: Atatürk ilkeleri Kurtuluş Savaşı'nın ruhunu yansıtır ve modern Türkiye'nin temelini oluşturur.