Osmanlı'nın Zayıflamasına Neden Olan Gelişmeler

Avrupa'nın güçlenmesi, Osmanlı'nın zayıflaması tesadüf değil! Coğrafi keşifler, Rönesans, Reform hareketleri, Aydınlanma çağı, Sanayi inkılabı ve Fransız ihtilali gibi gelişmeler Avrupa'yı öne çıkardı. Bu değişimler karşısında Osmanlı adapte olamadı.

20. yüzyılın başlarında Osmanlı Devleti'nin durumu gerçekten içler acısıydı. Siyasi olarak toprakların büyük kısmı kaybolmuş, ıslahat çalışmaları başarısız olmuştu. Askeri alanda savaşlar kaybediliyor, ordu sürekli isyanlarla uğraşıyordu.

Ekonomik çöküş daha da dramatikti. Sanayi Devrimi'ni gerçekleştiremeyen Osmanlı, Avrupalıların açık pazarı haline gelmişti. Duyun-u Umumiye idaresiyle alacaklı devletler Osmanlı gelirlerine el koydu. Sosyal alanda ise toprak kaybından dolayı Anadolu'ya göç eden Türk nüfusu büyük sorunlara neden oluyordu.

Önemli Not: Dogmatik (skolastik) düşünce = Dine dayalı, araştırmaya ve eleştiriye kapalı düşünce yapısı

Milliyetçilik Akımı ve Etkileri

Milliyetçilik akımı Osmanlı gibi çok uluslu devletlerin baş belasıydı! Fransız İhtilali'nden sonra yayılan bu akım, farklı milletlerin bağımsızlık istemesine neden oldu. Özellikle Balkanlar'daki gayrimüslim vatandaşlar isyan ederek devletten ayrılmaya başladı.

Çok uluslu devlet kavramını anlayalım: Sınırları içinde farklı milletlerin yaşadığı devletlerdir. Azınlık sayıca az olanlar, çoğunluk ise sayıca fazla olanlardır. Bu yapıda milliyetçilik akımı büyük tehlike yaratır.

Osmanlı bu sorunu çözmek için Tanzimat Fermanı'nı (1839) ilan etti. Temel hedef milliyetçilik akımının etkisini kırmak, azınlık isyanlarını engellemekti. Halka tanınan haklar genişletildi, hukuk devleti anlayışı başladı.

Kapitülasyonlar (yabancılara verilen ayrıcalık hakları) ve Duyun-u Umumiye (genel borçlar idaresi) Osmanlı'nın bağımsızlığını iyice sarsıyordu.

Hatırla: Sömürgecilik = Bir devletin diğer ulusları siyasal ve ekonomik egemenliği altına alması

Osmanlı'yı Kurtarma Çabaları ve Fikir Akımları

Islahat Fermanı Kırım Savaşı sırasında alınan desteğin devam etmesi umuduyla ilan edildi. Gayrimüslimlerin hakları daha da genişletildi. I. Meşrutiyet döneminde padişah 2. Abdülhamit halkı ilk kez yönetime katacak, Mebusan Meclisi'ni kurdu. İlk Osmanlı anayasası 1876 Kanuni Esasi hazırlandı.

Osmanlı'yı kurtarmak için dört farklı fikir akımı ortaya çıktı. Osmanlıcılık "herkesi eşit görme" yaklaşımını savundu. İslamcılık "tüm Müslümanlar halifenin etrafında birleşsin" dedi. Batıcılık "kurtuluş Batı'daki gelişmeleri getirmekle olur" düşüncesindeydi.

En önemlisi Türkçülük akımıydı ve Mustafa Kemal bu akımı savunuyordu! Bütün Türkleri milli bir duyguyla bilinçlendirmeyi amaçlıyordu.

Dikkat: Mustafa Kemal'in desteklediği fikir akımını mutlaka hatırla!

Mustafa Kemal'in Yetişme Çağı

Selanik şehri Mustafa Kemal'in karakterini şekillendiren özel bir yerdi! Önemli liman kenti olduğu için ekonomik hayatı canlı, Avrupa'ya yakın olduğu için ulaşım ağı gelişmiş, farklı milletleri barındıran kozmopolit bir yapısı vardı. Avrupa'daki gazete ve dergiler kısa sürede ulaşabiliyordu.

Bu çok kültürlü yapı Mustafa Kemal'i farklılıklara saygılı olmayı öğretti, miliyetçi bir bakış açısı kazandırdı. İyi eğitim alarak Avrupa'daki gelişmeleri takip etmesini sağladı.

Türk-Yunan Savaşı'nda masa başında yapılan kötü antlaşma, Mustafa Kemal'in diplomasiye ne kadar önem vermesi gerektiğini anlamasını sağladı.

Osmanlı'da eğitim birliği yoktu: Klasik okullar, Batı tarzı okullar, askeri okullar, azınlık okulları ve yabancı okullar aynı anda faaliyet gösteriyordu. Mustafa Kemal annesinin ısrarlarına rağmen asker olmak istedi - bu onun idealist ve kararlı kişiliğini gösteriyordu.

Önemli Detay: Mustafa Kemal 7 farklı okulda eğitim aldı ve her birinden farklı değerler edindi.

Mustafa Kemal'in Eğitim Hayatı ve Etkilendiği İsimler

Mustafa Kemal'in aldığı eğitim onun liderlik özelliklerini ortaya çıkardı. Kolağası Tevfik Bey ona tarih sevgisi aşıladı, Ömer Naci kitap okuma alışkanlığı kazanmasında etkili oldu. Hitabet (güzel konuşma sanatı) yeteneğini geliştirdi.

İstanbul'da eğitim gördüğü yıllarda devlet sorunlarıyla ilgilenmesi, çözüm arayışları, gazete çıkarması onun liderlik özelliklerini ve aydın bir subay olduğunu gösteriyordu. Harp Okulu'ndan Teğmen, Harp Akademisi'nden Kurmay Yüzbaşı rütbesiyle mezun oldu.

Türk yazarlardan büyük etkilendi: Ziya Gökalp'i "fikir babam" diyordu ve milliyetçilik konusunda etkilenmişti. Tevfik Fikret'ten inkılap ruhu, Namık Kemal'den vatan sevgisi, Mehmet Emin Yurdakul'dan millet sevgisi öğrendi.

Yabancı yazarlar da onu etkiledi. Montesquieu ve Rousseau'nun fikirleri sayesinde "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" sözünü geliştirdi.

Unutma: Ziya Gökalp = Fikir babası, Tevfik Fikret = İnkılap ruhu kaynağı

Mustafa Kemal'in İlk Görevleri

Diplomasi (ülkeyi uluslararası toplantılarda temsil etme) ve inkılap (eskimiş kurumları yenileyerek değiştirme) kavramları Mustafa Kemal'in düşünce dünyasında önemli yer tutuyordu.

İlk görevi Şam'da başladı ve burada Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ni kurdu. Bu durum onun teşkilatçılık ve liderlik özelliklerini, aynı zamanda siyasi faaliyetlere ne kadar erken başladığını gösteriyordu.

İttihat ve Terakki cemiyetinden istifa etmesinin sebebi çok önemliydi: "Ordunun siyasetten ayrılması" konusunda fikir ayrılığına düşmüştü. Ordunun asıl işini yapamayacağını, parti çekişmelerinin emir komuta zincirini bozacağını düşünüyordu.

31 Mart Ayaklanması sırasında Selanik'ten getirdiği Hareket Ordusu ile isyanı bastırdı. Bu durum onun yenilik taraftarı olduğunu açıkça gösteriyordu.

Kritik Nokta: Mustafa Kemal'in "askerlik ve siyaset ayrı olmalı" düşüncesi çok önemli!

Savaş Yılları ve Deneyimler

Picardie Manevraları sırasında Mustafa Kemal'in ileri görüşlülüğü ortaya çıktı: "Uçakların savaşlarda büyük etkisi olacağını" söylemişti. Bu tahmin tamamen doğru çıkacaktı!

Trablusgarp Savaşı'nda (İtalya'ya karşı) gösterdiği performans kişiliğini yansıtıyordu. Savaşa katılması vatanseverlik, halkı bir araya getirmesi teşkilatçılık ve liderlik özelliklerini gösteriyordu. Osmanlı savaşı kazanmasına rağmen Balkan Savaşları başladığı için Uşi Antlaşması ile bölgeyi kaybetti.

Uşi Antlaşması'nın önemli maddeleri: Trablusgarp İtalya'ya verildi, 12 Ada geçici olarak İtalya'ya bırakıldı, bölge halkı dini bakımdan Osmanlı halifesine bağlı kaldı.

1. Balkan Savaşı Gelibolu deneyimi, ona Çanakkale Savaşları'nda büyük avantaj sağlayacaktı! Balkan devletleri (Yunanistan, Bulgaristan, Sırbistan, Karadağ) Osmanlı'ya karşı birleşmiş, milliyetçilik akımı ve Rusya'nın kışkırtması ile savaşı başlatmışlardı.

Bağlantı Kur: Gelibolu deneyimi = Çanakkale'deki başarının temeli

Balkan Savaşları ve Diplomasi Deneyimi

2. Balkan Savaşı ilginç bir gelişmeyle başladı: Bulgaristan'ın fazla toprak almak istemesi diğer Balkan devletlerini rahatsız etti. Osmanlı bu fırsatı değerlendirerek Edirne'yi geri aldı - akıllıca bir hamlede!

Arnavutluk Balkan Savaşları sırasında bağımsızlığını kazanan ve Osmanlı'dan en son ayrılan devlet oldu. Bu gelişmeler Osmanlıcılık düşüncesinin tamamen başarısız olduğunu gösterdi. Gayrimüslimlere verilen tüm haklara rağmen milliyetçilik akımının etkisiyle isyanlar devam ediyordu.

Sofya'daki görev Mustafa Kemal için çok değerliydi! Yabancı devlet adamlarıyla görüşmesi, Bulgar Parlamentosu toplantılarına katılması ona diplomasi ve parlamenter sistem tecrübesi kazandırdı.

İlginç bir detay: Kıyafet balosuna Yeniçeri kıyafeti ile katılması, geçmişine ve tarihine olan bağlılığını gösteriyordu. Bu durum onun kökleriyle bağını koparmadığının kanıtıydı.

Dikkat Et: Osmanlıcılık'ın başarısızlığı = Milliyetçilik akımının gücünün kanıtı

Mustafa Kemal'in Kişilik Özellikleri ve 1. Dünya Savaşı

Mustafa Kemal'in altı temel kişilik özelliği vardı: Liderlik (toplantılar düzenlemesi), açık sözlülük (düşüncelerini çekinmeden söylemesi), teşkilatçılık, askeri deha (savaşların seyrini değiştirmesi), kararlılık (zorluklar karşısında emin davranması) ve ileri görüşlülük (gelecekle ilgili doğru tahminlerde bulunması).

1. Dünya Savaşı'nın genel nedenleri şunlardı: Milliyetçilik akımı, Sanayi İnkılabı'na bağlı sömürge yarışı ve devletler arası gruplaşmalar. Özel nedenler ise Almanya-İngiltere liderlik yarışı, Alsas-Loren sorunu (önemli kömür yatakları olan bölge) ve Rusya'nın panslavizm politikasıydı.

Savaşın kıvılcımı Avusturya-Macaristan veliahtının bir Sırplı tarafından öldürülmesiydi. Üçlü İtilaf (İngiltere, Fransa, Rusya) ve Üçlü İttifak $Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya$ karşı karşıya geldi.

Formül: Sanayi Devrimi = Ekonomik neden, Fransız İhtilali = Siyasi neden