Avrupa'daki Gelişmeler ve Osmanlı Devleti

20. yüzyılda Avrupa çok hızlı değişiyor, ama Osmanlı bu değişimi kaçırıyor. Rönesans $15-16. yüzyıl$ ile Avrupa'da akıl ve bilim önem kazanıyor. Aydınlanma Çağı'nda ise insanlar deney ve gözlemle bilgi üretmeye başlıyor.

Fransız İhtilali (1789), kralların mutlak gücüne karşı halkın ayaklanmasıyla başlıyor. Montesquieu, Rousseau ve Voltaire gibi düşünürler özgürlük fikirlerini yayıyor. Bu ihtilalle milliyetçilik kavramı doğuyor ve "İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi" ilan ediliyor.

Sanayi Devrimi ise makinelerin insan gücünün yerini almasıyla başlıyor. Fabrikalar kuruluyor, şehirler büyüyor, ama aynı zamanda sömürgecilik artıyor. Bu gelişmeler I. Dünya Savaşı'na giden yolu açıyor.

Önemli Not: Bu dönemde Avrupa çok ilerledi ama Osmanlı geride kaldı - bu fark daha sonra büyük sorunlara yol açacak!

Mustafa Kemal'in Doğuşu ve Eğitimi

Selanik, Mustafa Kemal'in çocukluğunu geçirdiği çok özel bir şehir. Farklı milletlerin bir arada yaşadığı bu şehirde ticaret canlı ve kültürel zenginlik var. Bu ortam, gelecekte büyük lider olacak çocuğun dünya görüşünü şekillendiriyor.

Osmanlı'da eğitim birliği yok - medreseler, azınlık okulları ve Batı tarzı okullar ayrı ayrı eğitim veriyor. Mustafa Kemal, mahalle mektebinden başlayarak Şemsi Efendi Mektebi, Askerî Rüştiye ve Harp Okulu'nda eğitim görüyor. Askerî Rüştiye'de matematik öğretmeni tarafından kendisine "Kemal" adı veriliyor.

Manastır, İstanbul ve Sofya şehirlerinde geçirdiği yıllar da çok önemli. Manastır'da milliyetçilik duyguları gelişiyor, İstanbul'da siyasi görüşleri olgunlaşıyor, Sofya'da ise Batılı yaşam biçimini gözlemliyor.

Not: Bu dört şehir Mustafa Kemal'in kişiliğini şekillendiren birer okul gibiydi - her biri ona farklı deneyimler kazandırdı!

I. Dünya Savaşı ve Mondros

I. Dünya Savaşı'na giden yolda sömürgecilik ve milliyetçilik etkili oluyor. Osmanlı, Almanya'nın yanında İtilaf Devletleri'ne karşı savaşa giriyor. Sebep? Kaybettiği yerleri geri almak ve siyasi yalnızlıktan kurtulmak istiyor.

Osmanlı çok cephede savaşıyor: Çanakkale, Kafkas, Kanal, Irak ve Suriye-Filistin cephelerinde. Mustafa Kemal bu cephelerde büyük başarılar gösteriyor, özellikle Çanakkale'de tarihi bir zafer kazanıyor.

Mondros Ateşkes Antlaşması (1918) ile Osmanlı savaştan çekiliyor. Ama bu antlaşma aslında bir tuzak! Boğazlar İtilaf Devletleri'ne veriliyor, ordu dağıtılıyor ve "güvenlik tehlikesi" bahanesiyle her yer işgal edilebiliyor.

İşgallere karşı farklı tepkiler geliyor: İstanbul Hükümeti sessiz kalıyor, İtilaf Devletleri işgallere başlıyor, Türk halkı cemiyetler kurarak direnmeye çalışıyor. Mustafa Kemal ise Anadolu'da yeni bir mücadele başlatılması gerektiğini düşünüyor.

Dikkat: Mondros Antlaşması görünürde ateşkes ama aslında işgallere yasal zemin hazırlayan bir belgeydi!

Millî Mücadele'nin Başlangıcı

İşgaller karşısında halk Kuvayımilliye ruhuyla örgütleniyor. Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri kuruluyor - bunlar halkın kendi bölgelerini koruma amacıyla kurduğu millî kuruluşlar. Zararlı cemiyetler de var: azınlıklar ve bazı Türkler İtilaf Devletleri'nin desteğiyle bağımsız devletler kurmaya çalışıyor.

19 Mayıs 1919'da Mustafa Kemal Samsun'a çıkıyor. Resmi görevi güvenlik sağlamak ama asıl amacı Millî Mücadele'yi başlatmak. Havza ve Amasya Genelgeleri ile işgalleri protesto ediyor ve millî bilinci uyandırıyor.

Erzurum ve Sivas Kongreleri'nde önemli kararlar alınıyor: Manda ve himaye kesinlikle reddediliyor, tam bağımsızlık isteniyor. Temsil Heyeti kuruluyor ve Mustafa Kemal başkan oluyor. Sivas'ta tüm cemiyetler bir çatı altında birleştiriliyor.

TBMM'nin açılması (23 Nisan 1920) ile artık millî iradenin merkezi belli oluyor. Meclis hem yasama hem yürütme yetkisini kullanıyor. Sevr Antlaşması Türk halkı için ölüm fermanı olsa da TBMM tarafından reddediliyor.

Önemli: 23 Nisan sadece TBMM'nin açılışı değil, aynı zamanda millî egemenliğin resmen ilan edildiği gün!

Kurtuluş Savaşı Cepheleri

Doğu Cephesi'nde Ermenilerle mücadele ediliyor. Rusya ve İngiltere'nin kışkırttığı Ermeniler, Doğu Anadolu'da devlet kurmak istiyor. TBMM orduları bu tehdidi bertaraf ediyor ve Gümrü Antlaşması ile Ermeni sorunu sona eriyor.

Batı Cephesi'nde Yunanlılarla yapılan savaşlar en kritik olanlar. I. İnönü, II. İnönü zaferlerinde İsmet Paşa komutasındaki Türk ordusu başarılı oluyor. Bu zaferler halkın TBMM'ye olan güvenini artırıyor.

Kütahya-Eskişehir Savaşları'nda taktik gereği geri çekilme yapılıyor. Sakarya Meydan Savaşı'nda ise "topyekün savaş" taktiği uygulanıyor ve Mustafa Kemal'e "Gazi" unvanı veriliyor.

Büyük Taarruz ile düşman Anadolu'dan tamamen atılıyor. Mudanya Ateşkes Antlaşması ve ardından Lozan Barış Antlaşması ile Türkiye'nin bağımsızlığı uluslararası alanda tanınıyor.

Unutma: Her cephedeki zafer, aslında tüm Türk halkının birlik olmasının sonucuydu!

Atatürk İlkeleri

Atatürk İlkeleri, Türk milletinin ihtiyaçlarından doğan ve çağdaşlaşmayı hedefleyen altı temel ilkedir. Bu ilkeler birbirleriyle uyumlu, akılcı ve evrensel nitelikte.

Cumhuriyetçilik: Egemenliğin millete ait olduğu yönetim biçimi. TBMM açılması, anayasalar, kadınlara seçme-seçilme hakkı verilmesi bu ilkenin uygulamaları.

Milliyetçilik: Irkçılığı reddeden, millî birliği amaçlayan anlayış. "Ne mutlu Türküm diyene!" sözünde özetlenen bu ilkeyle dil, din, mezhep farkı gözetmeksizin herkes Türk sayılıyor.

Halkçılık: Toplumda hiçbir sınıfın üstünlüğünü kabul etmeyen, eşitlikçi anlayış. Soyadı Kanunu, unvanların kaldırılması bu ilkenin uygulamaları.

Devletçilik: Özel sektörün yapamadığı işleri devletin üstlenmesi. Beş yıllık planlar, devlet bankalarının kurulması bu kapsamda.

Laiklik: Devlet işlerinin akıl ve bilime dayandırılması. Halifeliğin kaldırılması, Medeni Kanun'un kabulü bu ilkenin sonucu.

İnkılapçılık: Çağın gerisinde kalmış kurumların yıkılıp yenilerinin kurulması. Tüm inkılaplar bu ilkeyi yansıtıyor.

Önemli: Bu altı ilke aslında birbirinin tamamlayıcısı - hepsi birlikte Türkiye'yi çağdaş uygarlık seviyesine çıkarmayı hedefliyor!

Atatürk İnkılapları

İnkılaplar, Türkiye'yi çağdaş uygarlık düzeyine çıkarmak için yapılan köklü değişiklikler. Her alanda gerçekleştirilen bu dönüşümler, toplumun her kesimini etkiliyor.

Siyasî Alanda: Saltanatın kaldırılması, Cumhuriyet'in ilanı, halifeliğin kaldırılması ile modern devlet yapısı oluşturuluyor. Ankara başkent oluyor.

Eğitim-Kültür Alanda: Tevhidi Tedrisat Kanunu ile tüm okullar MEB'e bağlanıyor. Harf İnkılabı ile Latin alfabesine geçiliyor. Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu kurularak millî kültür güçlendiriliyor.

Sosyal Alanda: Soyadı Kanunu, Şapka Kanunu ile toplumsal değişim sağlanıyor. Tekke ve zaviyelerin kapatılması, saat ve takvim değişiklikleri yapılıyor.

Ekonomî Alanda: Aşar vergisinin kaldırılması, Kabotaj Kanunu, beş yıllık kalkınma planları ile ekonomik bağımsızlık hedefleniyor.

Hukukî Alanda: 1924 Anayasası kabul ediliyor. İsviçre'den Medeni Kanun, İtalya'dan Ceza Kanunu alınıyor.

Sonuç: Bu inkılaplar sayesinde Türkiye, feodal bir imparatorluktan modern bir cumhuriyete dönüştü!

Atatürk Dönemi Dış Politikası

Atatürk'ün dış politikası "Yurtta barış, dünyada barış" ilkesine dayanıyor. Savaştan çıkan Türkiye'nin temel hedefi komşularla iyi ilişkiler kurmak ve bağımsızlığını korumak.

Lozan sonrası sorunlar çözülüyor: Musul sorunu Ankara Antlaşması ile çözülse de Misakımillî'den taviz veriliyor. Yunanistan'la nüfus mübadelesi sorunu çözülünce Balkan Antantı imzalanabiliyor.

Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936) ile boğazlar Türk egemenliğine geçiyor - bu çok önemli bir diplomatik başarı! Artık Türkiye boğazları kendisi kontrol ediyor.

Hatay'ın anavatana katılması Atatürk'ün son büyük başarısı oluyor. Diplomasi yoluyla 1939'da Hatay Türkiye'ye katılıyor ve Misakımillî tamamlanıyor.

Sadabat Paktı ile doğu komşularıyla güvenlik anlaşması yapılıyor. Milletler Cemiyeti'ne üye olunarak uluslararası toplumla bütünleşme sağlanıyor.

10 Kasım 1938'de Atatürk vefat ediyor. Naaşı önce Etnografya Müzesi'ne, sonra 1953'te Anıtkabir'e yerleştiriliyor.

Atatürk'ün Mirası: Türkiye'yi savaşlardan uzak tutarak barışçıl dış politikayla güçlendirdi ve modern diplomasinin temellerini attı.

Atatürk Sonrası Türkiye

II. Dünya Savaşı'nda Türkiye tarafsızlık politikası izliyor ve denge siyaseti uyguluyor. Savaş sonunda BM'ye katılabilmek için sembolik olarak Mihver Devletlere savaş ilan ediyor.

Soğuk Savaş döneminde ABD yanında yer alıyor, NATO üyesi oluyor ve Marshall Planı'ndan yararlanıyor. 1945'te çok partili hayat başlıyor - bu demokrasiye geçişin önemli adımı.

Kore Savaşı'na asker gönderiliyor ve NATO üyeliğinde bu etkili oluyor. Kıbrıs Barış Harekâtı (1974) ile soydaşlarımız korunuyor ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti kuruluyor.

Avrupa Birliği sürecine 1963'te başlanıyor, 2005'te tam üyelik müzakereleri açılıyor. Körfez Savaşları'ndan Türkiye olumsuz etkileniyor ama istikrarını koruyor.

SSCB'nin dağılmasıyla Türk Cumhuriyetleri ile ilişkiler gelişiyor, TİKA kuruluyor. Türk ordusu dünya barışına katkı sağlamak için BM ve NATO bünyesinde çeşitli görevler üstleniyor.

Sonuç: Atatürk'ün attığı temeller üzerine Türkiye, demokratik, güçlü ve barışçıl bir ülke olarak varlığını sürdürüyor!