Uyanan Avrupa ve Sarsılan Osmanlı

18. yüzyıl Avrupa'da büyük değişimlerin yaşandığı bir dönemdi. Sanayi İnkılabı ile birlikte buhar makineleri icat edildi ve küçük atölyelerin yerini büyük fabrikalar aldı. Bu gelişme sadece üretim şeklini değiştirmekle kalmadı, Avrupalı devletlerin ham madde ve pazar arayışlarını da artırdı.

Artan rekabet sonucunda sömürgecilik hızla gelişti. İngiltere başta olmak üzere Avrupalı devletler, henüz sanayileşmemiş ülkeleri hem hammadde kaynağı hem de pazar olarak kullandılar. Bu durum zamanla Birinci Dünya Savaşı'nın temellerini hazırladı.

Fransız İhtilali (1789) de dünyayı derinden etkileyen başka bir gelişmeydi. "Hürriyet, eşitlik, adalet" gibi fikirlerle birlikte milliyetçilik düşüncesi yayıldı. Özellikle "Her millete bir devlet" sloganı, çok uluslu imparatorlukları ciddi şekilde tehdit etti.

Osmanlı Devleti bu gelişmelerden en çok etkilenen devletlerden biriydi. Asırlarca huzur içinde yaşayan Rum, Bulgar, Sırp, Arnavut gibi milletler isyan etmeye başladılar. Ayrıca Avrupalı devletlerden alınan yüksek faizli borçlar nedeniyle kurulan Düyûn-u Umûmiye ile ekonomik bağımsızlık da tehlikeye girdi.

💡 Dikkat: Osmanlı'nın yaşadığı bu kriz, devleti kurtarmak isteyen aydınların yeni fikir akımları geliştirmesine neden oldu: Osmanlıcılık, İslamcılık, Batıcılık ve Türkçülük.

Fikir Akımları ve Dağılmayı Önleme Çabaları

Osmanlı'nın yaşadığı kriz karşısında çeşitli fikir akımları ortaya çıktı. Osmanlıcılık, tüm Osmanlı vatandaşlarını eşit haklara sahip kılarak dağılmayı önlemeyi amaçlıyordu. İslamcılık (Ümmetçilik), sadece Müslümanları halife etrafında toplamaya odaklanıyordu.

Batıcılık (Garpçılık), kurtuluşun ancak Batı'nın bilim ve tekniğini benimsemekle mümkün olacağını savunuyordu. En son ortaya çıkan Türkçülük (Pantürkizm) ise bütün Türkleri bir yönetim altında toplama hedefliyordu.

Osmanlı yöneticileri bu fikirlerin yanında pratik adımlar da attılar. Tanzimat Fermanı (1839) ile din ve ırk ayrımı yapmaksızın tüm vatandaşları eşit saydılar. Islahat Fermanı (1856) ile gayrimüslimlere daha fazla hak verdiler.

I. Meşrutiyet (1876), halkın yönetime katılmasını sağlayan Kanun-i Esasi adlı ilk anayasayla ilan edildi. II. Meşrutiyet (1908) ise İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin baskısıyla gerçekleşti ve Mebusan Meclisi yeniden açıldı.

💡 Not: Bu tüm çabalara rağmen azınlık isyanları durdurulamadı ve Osmanlı Devleti dağılma sürecine girdi.

Mavi Gözlü Çocuk: Mustafa

1881 yılında Selanik'te doğan Mustafa, Osmanlı'nın en zor döneminde dünyaya geldi. Annesi Zübeyde Hanım ev hanımı, babası Ali Rıza Efendi ise gümrük memuruydu. Sevgi dolu bir aile ortamında büyüyen Mustafa, ailenin önemine olan inancını tüm yaşamı boyunca korudu.

Selanik, Mustafa'nın kişiliğini şekillendiren özel bir şehirdi. Türk, Rum, Bulgar, Ermeni gibi birçok milletin bir arada yaşadığı bu şehir, aynı zamanda Batı'dan gelen fikirlere açık ve ekonomik olarak gelişmişti. Önemli bir liman kenti olan Selanik, demir yoluyla da önemli şehirlere bağlanıyordu.

Mustafa'nın eğitim serüveni oldukça ilginçti. Anne ve babası arasındaki görüş ayrılığı nedeniyle önce Mahalle Mektebi'ne, sonra modern eğitim veren Şemsi Efendi Mektebi'ne gitti. Babasının ölümünden sonra yaşanan maddi zorluklar, Mustafa'nın eğitim hayatını etkilese de kararlılığından vazgeçmedi.

Selanik Mülkiye Rüştiyesi'nde ortaokul eğitimini tamamlayan Mustafa, askeri üniformaları gören çocuklardan etkilenerek asker olmaya karar verdi. Annesinden gizlice girdiği sınavı kazanarak askeri hayatının ilk adımını attı.

💡 Çocukluktan İpucu: Mustafa'nın küçük yaşta gösterdiği kararlılık ve eğitim sevgisi, gelecekteki liderlik özelliklerinin ilk işaretleriydi.

Askeri Okullarda Yetenek Keşfi

Selanik Askeri Rüştiyesi'nde Mustafa'nın zekası hemen fark edildi. Matematik dersine olan ilgisi, aynı ismi taşıyan öğretmeni Yüzbaşı Mustafa Bey'in dikkatini çekti. Karışıklık olmaması için öğretmeni ona "Kemal" adını verdi ve böylece Mustafa Kemal kimliği doğdu.

Manastır Askeri İdadisi'nde lise eğitimi alan Mustafa Kemal, burada entelektüel gelişiminin temellerini attı. Fransız yazarlarından eşitlik, adalet, demokrasi fikirlerini; Türk yazarlarından ise milliyetçilik düşüncelerini öğrendi. Bu okulda iken Türk-Yunan Savaşı'na katılmak için okuldan kaçması, vatanseverliğinin ilk göstergesiydi.

İstanbul Harp Okulu döneminde başkent hayatıyla tanışan Mustafa Kemal, hem modern hem geleneksel yaşam biçimlerini gözlemledi. İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin etkilerini hissettiği bu dönemde, Manastır'da edindiği bilgileri arkadaşlarıyla paylaştı.

İstanbul Harp Akademisi'nde kurmaylık eğitimi alan Mustafa Kemal, arkadaşlarıyla el yazması gazete hazırlayarak örgütleyicilik yeteneklerini gösterdi. 1905'te kurmay yüzbaşı rütbesiyle mezun oldu ancak fikirleri nedeniyle Makedonya yerine Şam 5. Ordu Komutanlığı'na atandı.

💡 Liderlik İşaretleri: Mustafa Kemal'in arkadaşlarını örgütleyip bilgilendirmesi, gelecekteki liderlik vasfının erken belirtileriydi.

Fikir Dünyasının Oluşumu

Mustafa Kemal'in fikir yapısı birçok faktörün etkisiyle şekillendi. Selanik'in çok kültürlü yapısı, yaşadığı olaylar, okuduğu kitaplar ve aldığı eğitim, onun düşünce dünyasının temellerini oluşturdu.

Türk düşünürler arasında Namık Kemal, Ziya Gökalp, Tevfik Fikret ve Mehmet Emin Yurdakul'un eserleri, Mustafa Kemal'in vatanseverlik ve milliyetçilik düşüncelerini güçlendirdi. Bu yazarların fikirleri, onun milli bilincinin gelişmesinde önemli rol oynadı.

Yabancı düşünürler de Mustafa Kemal'i derinden etkiledi. Fransız İhtilali'ni başlatan Montesquieu, Voltaire ve J.J. Rousseau gibi filozofların eserlerinden adalet, eşitlik, insan hakları, hürriyet ve demokrasi fikirlerini öğrendi.

Öğretmenleri de fikir gelişiminde büyük pay sahibiydi. Ömer Naci'nin hitabet konusundaki teşviki, Kolağası Mehmet Tevfik Bey'in tarih sevgisi aşılaması, Nakiyüddin Bey'in geleceğe dair fikirlerindeki katkısı Mustafa Kemal'in entelektüel gelişimini hızlandırdı.

💡 Çok Yönlü Gelişim: Mustafa Kemal'in hem Doğu hem Batı kaynaklarından beslenmesi, onun dengeli ve çağdaş bir düşünce yapısına sahip olmasını sağladı.

Askerlik Hayatında Liderlik Deneyimleri

Şam günlerinde Mustafa Kemal, askeri görevinin yanında devlet meseleleriyle de ilgilenmeye başladı. Burada kurduğu "Vatan ve Hürriyet Cemiyeti" onun liderlik ve teşkilatçılık özelliklerinin ilk somut göstergesiydi. Daha sonra gizlice Selanik'e geçerek cemiyetin şubesini açtı.

Selanik günlerinde İttihat ve Terakki ile birlikte çalıştı ancak ordunun siyasete karışmaması gerektiğine inandığı için sonradan yollarını ayırdı. 31 Mart Olayı'nı bastırmak için kurulan Hareket Ordusu'nda kurmay başkanlığı yapması, askeri yeteneklerini kanıtladı.

Trablusgarp Savaşı'nda İtalyanlara karşı Derne ve Tobruk şehirlerinde halkı örgütleyerek başarılı mücadele verdi. Bu deneyim, onun hem askeri stratejisini hem de halkla iletişim kurma becerisini geliştirdi.

Balkan Savaşları döneminde Bolayır Kolordusu Kurmay Başkanlığı görevinde Edirne ve civarının kurtarılmasında aktif rol oynadı. Bu başarılar, ileride vereceği Kurtuluş Savaşı için önemli deneyimler kazandırdı.

💡 Önemli Detay: 31 Mart Olayı'na karşı kurulan ordunun adını "Hareket Ordusu" koyan kişi Mustafa Kemal'di. Bu, onun stratejik düşünce yeteneğini gösterir.

Birinci Dünya Savaşı'na Giden Yol

I. Dünya Savaşı'nın patlak vermesi tesadüf değildi. Sömürgecilik rekabeti, ham madde yarışı ve artan silahlanma tüm Avrupa'yı gerginleştirmişti. Sanayi İnkılabı sonrası güçlenen devletler, pazarlarını genişletmek için birbiriyle yarışıyordu.

Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik akımı da savaşın nedenlerinden biriydi. Özellikle Alsas-Loren sorunu, Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası ve Balkan rekabeti gerginlikleri artırıyordu.

Savaşın fitilini ateşleyen olay, Sırplı bir öğrencinin Avusturya-Macaristan veliahdını öldürmesi oldu. Bu cinayetin ardından ittifak sistemleri devreye girdi ve savaş tüm dünyaya yayıldı.

Osmanlı Devleti başlangıçta İtilaf Devletleri'nin yanında savaşa girmek istedi ancak reddedildi. Bunun üzerine siyasi yalnızlıktan kurtulmak, kaybettiği toprakları geri almak ve kapitülasyonları kaldırmak amacıyla Almanya'nın yanında savaşa girdi.

💡 Kritik Karar: İtilaf Devletleri'nin Osmanlı'yı kabul etmemesi, tarihin seyrini değiştiren önemli bir hatalardan biri oldu.

Osmanlı'nın Savaş Deneyimi

İki Alman gemisinin (Goben-Yavuz ve Breslav-Midilli) Osmanlı'ya sığınması ve bu gemilerin Rus limanlarını bombalaması, Osmanlı'nın savaşa girişini hızlandırdı. Osmanlı bu gemileri satın aldığını açıklayarak resmen savaşa dahil oldu.

Kafkas Cephesi'nde Enver Paşa'nın emriyle başlatılan saldırı, ağır kış şartları nedeniyle Sarıkamış Faciası'na dönüştü. Binlerce asker donarak şehit oldu. Ancak daha sonra Bolşevik İhtilali sonucu Rusya savaştan çekilince Brest-Litowsk Antlaşması imzalandı.

Kanal Cephesi'nde Cemal Paşa komutasındaki kuvvetler, Süveyş Kanalı'nı ele geçirmek için harekete geçti. Ancak çöl şartları ve lojistik sorunlar nedeniyle başarısız oldu. Bu cephe Almanya'nın isteği üzerine açılmıştı.

Diğer cephelerde de (Hicaz-Yemen, Irak, Suriye-Filistin) çeşitli başarısızlıklar yaşandı. Arap isyanları, İngilizlerin kışkırtmasıyla başladı ve ümmetçilik akımının sonu oldu.

💡 Zorlu Dönem: Osmanlı'nın çok cepheli savaşmak zorunda kalması, kaynaklarının bölünmesine ve genel başarısızlığa neden oldu.

Çanakkale: Bir Efsanenin Doğuşu

Çanakkale Cephesi, I. Dünya Savaşı'nın en kritik cephelerinden biriydi. İngiltere ve Fransa, İstanbul'u ele geçirerek Osmanlı'yı savaş dışına itmak, Rusya'ya yardım götürmek ve savaşı kısa sürede bitirmek istiyordu.

İtilaf Devletleri önce büyük bir donanmayla Çanakkale Boğazı'ndan geçmeye çalıştı. Ancak Türk mayınları ve tabya atışları karşısında ağır kayıplar verince karadan çıkarma yapmaya karar verdiler.

19. Tümen Komutanı Yarbay Mustafa Kemal'in liderliğindeki 57. Alay ve diğer birlikler, düşmanın çıkarma girişimlerini başarıyla püskürtttü. Mustafa Kemal'in "Ben size ölmeyi değil, ölmeyi emrediyorum" sözü, Mehmetçiğin ruhunu yansıtıyordu.

Bu başarının sonuçları çok önemliydi. I. Dünya Savaşı'nın süresi 2 yıl uzadı, Rusya'ya yardım götürülemedi ve Bulgaristan da İttifak Devletleri'nin yanında savaşa girdi. Ayrıca Osmanlı-Almanya arasında kara bağlantısı kuruldu.

💡 Kahramanlık: Mustafa Kemal'in Çanakkale'deki başarısı, onun ileride Kurtuluş Savaşı lideri olmasının temelini attı ve yarbaylığa yükseldi.

Savaşın Sonu ve Yeni Dönem

ABD'nin savaşa girmesi (1917) savaşın seyrini değiştiren önemli bir gelişmeydi. ABD Başkanı Wilson'ın açıkladığı Wilson İlkeleri, savaşın bitirilmesi ve yeni dünya düzeninin kurulması için önemli ilkeler içeriyordu.

Wilson İlkeleri'nde "yenenler yenilenlerden toprak almayacak", "her millet kendi devletini kurabilecek" ve "dünya barışı için bir örgüt kurulacak" gibi maddeler yer alıyordu. Bu ilkeler özellikle Türkler için umut verici görünüyordu.

Ermeni Sorunu da bu dönemde önemli bir mesele haline geldi. Asırlarca "millet-i sadıka" olarak bilinen Ermenilerden bazıları, Rus kışkırtması ile isyan edince Sevk ve İskân Kanunu (1915) çıkarıldı. Bu kanunla olaylara karışan Ermeniler Suriye'ye nakledildi.

Paris Barış Konferansı (1919), savaş sonrası düzenin belirleneceği önemli bir toplantıydı. Burada Milletler Cemiyeti kuruldu ve yenilen devletlerle antlaşmalar imzalandı. Ancak Osmanlı ile yapılacak antlaşma, paylaşım sorunları nedeniyle ertelendi.

💡 Kritik Süreç: Bu konferans Osmanlı'nın paylaşılması planlarının somutlaştığı yer oldu ve Kurtuluş Savaşı'nın gerekliliğini ortaya çıkardı.