Atatürk'ün Hayatı ve Etkilendiği Unsurlar

Atatürk'ün düşünce dünyasını şekillendiren pek çok önemli isim vardı. Mehmet Emin Yurdakul ve Ziya Gökalp'in Türkçülük fikriyle, Nuri Kemal'in vatan sevgisiyle ve Tevfik Fikret'in II. Meşrutiyet'in ilanındaki düşünceleriyle etkilenmiştir. Batılı düşünürlerden J.J. Rousseau'nun "Toplum Sözleşmesi" ve Montesquieu'nün "Kuvvetlerin Ayrımı Üzerine" eserleri de fikirlerini şekillendirmiştir.

Atatürk'ün hayatında bazı şehirler önemli rol oynadı. Doğduğu yer olan Selanik, askeri eğitim gördüğü Manastır (burada tarih sevgisini Kolağası Mehmet Tevfik Bey'den aldı), siyasi faaliyetlerinin merkezi İstanbul, görev yaptığı Şam ve Sofya kişisel ve mesleki gelişiminde önemli izler bıraktı.

Atatürk, düşüncelerini çeşitli eserlerle kalıcı hale getirdi. En ünlüsü olan Nutuk yanında, Medeni Bilgiler, Geometri, Zabit ve Komutan ile Hasbihal, Cumal Ordusu, Takımın Muharebe Talimi, Arıburnu Muharebe Raporu ve Bölüğün Muharebe Talimi gibi eserleri vardır.

Bilgi Kutusu: Atatürk'ün hayatı boyunca aldığı unvanlar kişisel başarılarının bir göstergesidir: GAZİ unvanını Sakarya Savaşı sonrası, MAREŞAL rütbesini Büyük Millet Meclisi açıldıktan sonra, BAŞÖĞRETMEN unvanını 1928'de ve ATATÜRK soyadını 1936'da Soyadı Kanunu ile almıştır.

Basın-yayın hayatında da etkin olan Atatürk, Fethi Bey ile birlikte Minber gazetesini çıkarmış, Milli Mücadele'nin ilk siyasi-fikir organı olan İrade-i Milliye Sivas'ta kurulmuştur. Hakimiyet-i Milliye gazetesi I. Dünya Savaşı'nın resmi organı olmuş, Cumhuriyet'in ilanından sonra ise Ulus adını almıştır.

XX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti

20. yüzyıla girerken Osmanlı Devleti, denge siyaseti izlemeye çalışıyordu. Önce İngiltere sonra Almanya ile ittifaklar kurarak varlığını korumaya çalıştı. Ancak bu dönemde 1830'da Cezayir'i Fransa'ya, 1881'de Tunus'u Fransa'ya, 1882'de Mısır'ı İngiltere'ye ve 1912'de Trablusgarp'ı İtalya'ya kaybetti.

Osmanlı Devleti'nin toprak kaybetmesinin yanında, iç sorunları da artıyordu. Avrupa desteğiyle Rumeli'deki azınlıklar isyan ediyor, imparatorluğun bütünlüğü tehlikeye giriyordu. Bu olumsuz gidişi durdurmak için dört önemli fikir akımı ortaya çıktı:

• Osmanlıcılık: Tüm milletleri ayrım yapmaksızın Osmanlı toplumu olarak birleştirmeyi amaçladı.
• İslamcılık: Müslüman toplulukların devletten ayrılmasını önleyerek halifelik etrafında toplamayı hedefledi.
• Türkçülük: Millet olma bilinci oluşturarak milletin geleceğine sahip çıkmayı savundu.
• Batıcılık: Devletin Batı'yı örnek alarak güçlenmesini öngördü.

Dikkat: 1908'deki II. Meşrutiyet ilanı sonrası, Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti, Girit Yunanistan'a katıldı ve Bosna Hersek Avusturya tarafından ilhak edildi. Bu gelişmeler İmparatorluğun dağılma sürecini hızlandırdı.

İmparatorluğun durumunu iyileştirmek için Tanzimat (1839), Islahat (1856) ve Kanun-i Esasi (1876) ilan edildi. İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC) 1889'da Askeri Tıp Okulunda kuruldu. II. Meşrutiyet'in ilanıyla (23 Temmuz 1908) çok partili hayat başladı. Ancak 13 Nisan 1909'da çıkan 31 Mart Olayı, Mahmut Şevket Paşa komutasındaki Hareket Ordusu tarafından bastırıldı ve II. Abdülhamit tahttan indirilerek yerine V. Mehmet Reşat geçirildi.

Balkan Savaşları ve Sonuçları

Trablusgarp Savaşı'ndan (1911-1912) sonra, Balkan devletleri Osmanlı'ya karşı birleşti. I. Balkan Savaşı, 10 Temmuz 1912'de başladı. Karadağ, Sırbistan, Yunanistan ve Bulgaristan, Osmanlı'ya karşı birleşerek savaş açtı.

Bulgarlar Edirne ve Kırklareli'yi alarak Çatalca'ya kadar ilerledi. Yunanistan Selanik ve Ege Adalarını işgal etti. Savaşın sonunda imzalanan Londra Antlaşması ile (30 Mayıs 1913) Midye-Enez hattının doğusu Osmanlı'da kaldı. Edirne, Kırklareli, Dedeağaç ve Trakya Bulgaristan'a, Güney Makedonya, Selanik ve Girit Yunanistan'a, Orta ve Kuzey Makedonya ise Sırbistan'a bırakıldı.

28 Kasım 1912'de Arnavutluk bağımsızlığını ilan etti. Bu gelişme, Balkanlar'da Osmanlı etkisinin sonuna işaret ediyordu. Rauf Bey komutasındaki "Hamidiye" savaş gemisi, Yunanistan'a karşı savaşta bazı başarılar elde etti.

Not: 23 Ocak 1913'te Babıali Baskını gerçekleşti. İttihat ve Terakki Cemiyeti, Kamil Paşa hükümetinin Edirne'yi vermesi nedeniyle hükümeti devirdi.

II. Balkan Savaşı, Bulgaristan'ın diğer Balkan devletlerine saldırmasıyla 10 Temmuz 1913'te başladı. Osmanlı Devleti bu fırsatı değerlendirerek Edirne'yi geri aldı. Enver Bey Çatalca Kolordusu'nda, Mustafa Kemal ise Bolayır Kolordusu'nda görev yaptı.

Savaş sonunda Bulgaristan ile İstanbul Antlaşması (29 Eylül 1913) imzalandı. Buna göre Edirne, Kırklareli ve Dimetoka Osmanlı'ya geri verildi, Meriç Nehri sınır olarak belirlendi. Yunanistan ile Atina Antlaşması (14 Kasım 1913) imzalanarak Girit Adası Yunanistan'a bırakıldı. Gökçeada, Bozcaada ve Meis dışındaki adalar Yunanistan'a verildi.

Balkan Savaşları sonucunda Osmanlı Devleti, Balkanlar'daki topraklarının büyük kısmını kaybetti ve bölgeden neredeyse tamamen çekilmek zorunda kaldı.

I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti

I. Dünya Savaşı'nın genel nedenleri arasında Sanayi Devrimi sonrası ortaya çıkan pazar ve hammadde arayışı, sömürge yarışı, silahlanma ve blokların oluşması sayılabilir. 1882'de Almanya, İtalya ve Avusturya arasında Üçlü İttifak, 1907'de İngiltere, Fransa ve Rusya arasında Üçlü İtilaf kuruldu.

Savaş, 28 Haziran 1914'te Avusturya-Macaristan İmparatorluğu veliahtı Franz Ferdinand'ın Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesiyle başladı. 28 Temmuz 1914'te Avusturya-Macaristan'ın Sırbistan'a savaş ilan etmesiyle çatışmalar yayıldı.

Almanya, Osmanlı Devleti'ni yanında savaşa çekmek istiyordu. Yeni cepheler açarak kendi yükünü hafifletmek, Osmanlı'nın dini ve demografik gücünden yararlanmak, jeopolitik konumunu kullanmak için 2 Ağustos 1914'te Osmanlı ile gizli bir ittifak antlaşması imzaladı.

Önemli Not: Goeben ve Breslau adlı Alman gemileri İngiliz donanmasından kaçarak Osmanlı'ya sığındı. Osmanlı, tarafsızlığını korumak için bu gemileri satın aldığını açıklayarak "Yavuz" ve "Midilli" adlarını verdi.

Bu gemiler 29 Ekim 1914'te Karadeniz'de Rus limanlarını bombaladı. Bu olay üzerine Rusya, İngiltere ve Fransa Osmanlı'ya savaş ilan etti. Osmanlı Devleti de 11 Kasım 1914'te İtilaf Devletlerine savaş ilan ederek I. Dünya Savaşı'na resmen girdi.

Osmanlı Devleti savaşta çeşitli cephelerde mücadele etti:

• Taarruz Cepheleri: Kafkas ve Kanal Cepheleri
• Savunma Cepheleri: Çanakkale, Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen
• Müttefiklere Yardım Cepheleri: Galiçya, Romanya, Makedonya

Osmanlı'nın bu kadar geniş bir coğrafyada savaşması, insan gücü ve kaynaklarının tükenmesine yol açacaktı.

I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı Cepheleri

Doğu Cephesi (Kafkas Cephesi): Rusların bir kısmını burada tutarak Almanya'ya yardımcı olmak ve Kafkas petrollerine hakim olmak amacıyla açıldı. Enver Paşa Aralık 1914'te Sarıkamış'a taarruz etti ancak başarısız oldu. 1916'da Ruslar ilerleyerek Erzurum, Muş, Bitlis, Trabzon gibi şehirleri ele geçirdi. Mustafa Kemal 1916'da bölgeye atanarak tuğgeneral rütbesiyle Muş ve Bitlis'i geri aldı.

1917'de Rusya'da Ekim Devrimi gerçekleşince Erzincan Ateşkes Antlaşması (18 Aralık 1917) ve ardından Brest-Litovsk Antlaşması (1918) imzalandı. Ruslar işgal ettikleri yerlerden çekildi. Nuri Killigil Paşa komutasındaki Kafkas İslam Ordusu Bakü'ye girerek Ermeni ordusunu dağıttı (15 Eylül 1918).

Ermeni Olayları: 24 Nisan 1915'te Ermeni komitelerinin faaliyetleri yasaklandı, Hınçak ve Taşnak büroları kapatıldı. 27 Mayıs 1915'te Sürgün ve İskan kararları yayınlandı. 31 Aralık 1918'de Geri Dönüş Kararnamesi ilan edildi.

Çanakkale Cephesi (19 Şubat 1915): İtilaf Devletleri İstanbul'u alarak savaşı kısa sürede bitirmek, Osmanlı'yı savaş dışı bırakmak ve Rusya'ya yardım göndermek istiyordu. 18 Mart 1915'te deniz saldırısı başarısız olunca 25 Nisan'da kara savaşı başladı.

Unutma: Mustafa Kemal, Anafartalar Grup Komutanı olarak (6 Ağustos 1915) düşmanın ilerleyişini durdurdu ve ünlü sözünü söyledi: "Ben size taarruz emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum."

Hicaz-Yemen Cephesi: İngiltere, Kızıldeniz ve sömürge yollarının güvenliğini sağlamak istiyordu. Şerif Hüseyin, İngilizlerin desteğiyle 5 Haziran 1916'da bağımsızlığını ilan etti. Fahrettin Paşa komutasındaki 12. Kolordu, destek alamasa da direnmeye devam etti.

Filistin-Suriye Cephesi: Kanal Harekatı'nın başarısız olmasıyla İngilizler ilerledi. 1917'de Kudüs ve Filistin kaybedildi. Mustafa Kemal, Suriye'de 7. Ordu Komutanı olarak orduyu Anadolu'nun güneyine çekti.

Irak Cephesi: İngilizler petrol için bölgeye asker çıkardı. Halil Kut Paşa komutasındaki Osmanlı kuvvetleri, İngilizleri Kut'ül-Amara'da kuşattı ve 29 Nisan 1916'da teslim olmaya zorladı. Ancak 1917'de Bağdat düştü ve savaş sonunda İngilizler Musul'a kadar ilerledi.

I. Dünya Savaşı'nın Sonu

Amerika Birleşik Devletleri'nin savaşa girmesi ve Rusya'da Bolşevik Devrimi'nin gerçekleşmesi, savaşın seyrini değiştirdi. ABD, Monroe Doktrini'ni terk ederek 1917'de savaşa girdi. Çarlık Rusya'sı yıkılarak yerine Sovyet Rusya kuruldu ve 1918'de Brest-Litovsk Antlaşması ile savaştan çekildi.

ABD Başkanı Woodrow Wilson, Wilson İlkelerini (8 Ocak 1918) açıklayarak kalıcı barış için prensipler belirledi. Bu ilkelerden bazıları:

• Gizli antlaşmalara son verilmesi
• Mağlup devletlerden savaş tazminatı ve toprak alınmaması
• Milletler Cemiyeti'nin kurulması
• Ticaret serbestisi ve fırsat eşitliği
• Silahlanmanın sınırlandırılması
• Her ulusun kendi kaderini belirlemesi

Dikkat: Wilson İlkeleri'nin 12. maddesi Osmanlı Devleti ile ilgiliydi. Buna göre Türklerin yoğun olduğu bölgelerin bağımsızlığı sağlanacak, Boğazlar tüm gemilere açık olacak ve uluslararası denetime tabi tutulacaktı.

Savaşın sonunda çeşitli ateşkes antlaşmaları imzalandı:

• Bulgaristan → Selanik (29 Eylül 1918)
• Osmanlı → Mondros (30 Ekim 1918)
• Avusturya-Macaristan → Villa Giusti (3 Kasım 1918)
• Almanya → Rethondes (11 Kasım 1918)

Savaş sırasında imzalanan gizli antlaşmalar ile İtilaf Devletleri, Osmanlı topraklarını kendi aralarında paylaştılar:

• İstanbul Antlaşması (1915): Boğazlar, İstanbul ve çevresi Rusya'ya bırakıldı
• Londra Antlaşması (1915): Rodos, 12 Ada, Antalya, Kıbrıs İtalya'ya verilecek
• Sykes-Picot (1916): Ortadoğu İngiltere ve Fransa arasında paylaşıldı
• Saint Jean de Maurienne (1917): Antalya, Muğla, İzmir, Konya İtalya'ya verildi

I. Dünya Savaşı'nın sonuçları:

• Ulusal devletler kuruldu (Polonya, Çekoslovakya, Yugoslavya vb.)
• Totaliter rejimler ortaya çıktı
• Cumhuriyet yönetimleri yaygınlaştı
• Milletler Cemiyeti kuruldu
• II. Dünya Savaşı'nın temelleri atıldı

Mondros Ateşkes Antlaşması ve Paris Barış Konferansı

Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918), Limni Adası'nın Mondros limanında Agamemnon zırhlısında imzalandı. Osmanlı Devleti'ni Bahriye Nazırı Rauf Orbay başkanlığındaki heyet temsil ederken, İtilaf Devletleri adına Amiral Calthorpe imzaladı.

Antlaşmanın önemli maddeleri şunlardı:

1. Boğazlar açılacak ve İtilaf Devletlerinin kontrolünde olacak
2. İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden yerleri işgal edebilecek
3. Vilayat-ı Sitte'de (Erzurum, Diyarbakır, Elazığ, Bitlis, Sivas, Van) karışıklık çıkarsa işgal edilebilecek
4. Osmanlı ordusu terhis edilecek, donanma, silah ve cephaneye el konulacak
5. Toros tünelleri ve demiryolları İtilaf Devletlerinin denetimine bırakılacak

Önemli: 7. maddeye göre, Brest-Litovsk Antlaşması sonrası İran ve Kafkasya'ya giden Osmanlı ordusu geri çekilecekti. Bu, Türk varlığının bölgedeki etkisinin sonlanması demekti.

Antlaşma, İtilaf Devletleri'ne Osmanlı topraklarını işgal etme hakkı verdi. Mustafa Kemal, Kazım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy gibi komutanlar, ordularını terhis etmeyerek direniş için zemin hazırladılar. İlk işgal edilen yer 3 Kasım 1918'de Musul oldu.

Paris Barış Konferansı (18 Ocak 1919), 32 devletin katılımıyla toplandı. Konferansın önemli kararları:

• Milletler Cemiyeti'nin kurulması (merkezi Cenevre)
• Boğazların yönetimi için uluslararası komisyon kurulması
• Anadolu'da Ermeni devletinin kurulması
• İngiltere ve Fransa'nın desteğiyle İzmir ve çevresi ile Trakya'nın Yunanistan'a bırakılması

Konferans sonrası İtalya, istediği toprakları alamadığı için konferansı terk etti. Bu gelişmeler, Anadolu'da ulusal direniş hareketinin başlamasına zemin hazırlayacaktı.

Sultan Vahdettin'in isteğiyle Sadrazam Ahmet İzzet Paşa istifa etti, yerine Tevfik Paşa geldi. İttihatçıların cezalandırılmasında pasif kalınca o da istifa etti. Böylece 21 Aralık 1918'de meclis kapatıldı ve Damat Ferit hükümeti kuruldu.

Barış Antlaşmaları ve Sevr

I. Dünya Savaşı sonrası imzalanan önemli antlaşmalar şunlardı:

Brest-Litovsk Antlaşması (3 Mart 1918): Sovyet Rusya savaştan çekildi. Kars, Ardahan ve Batum Osmanlı'ya geri verildi. Bu, Osmanlı için savaştaki tek olumlu gelişmeydi.

Versay Antlaşması (28 Haziran 1919): Almanya ile imzalandı. Alsas-Loren Fransa'ya verildi, Almanya'nın sömürgeleri paylaşıldı ve ekonomik-askeri kısıtlamalar getirildi. Belçika, Çekoslovakya ve Polonya'nın bağımsızlığı tanındı.

Sen Jermen Antlaşması (10 Eylül 1919): Avusturya ile imzalandı. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu yıkıldı, Yugoslavya ve Çekoslovakya kuruldu.

Nöyyi Antlaşması (27 Kasım 1919): Bulgaristan ile imzalandı. Makedonya Yugoslavya'ya, Batı Trakya Yunanistan'a bırakıldı.

Trianon Antlaşması (4 Haziran 1920): Macaristan ile imzalandı. Topraklarının büyük kısmı Çekoslovakya, Romanya ve Yugoslavya'ya bırakıldı.

Not: Bu antlaşmalar, I. Dünya Savaşı'nın mağluplarına ağır şartlar getirerek, ileride II. Dünya Savaşı'na giden yolu hazırlayacaktı.

Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920) Osmanlı Devleti ile imzalandı. Bu antlaşma şu ağır hükümleri içeriyordu:

• Zorunlu askerlik kaldırılacak ve savaş tazminatı ödenecek
• Kapitülasyonlar genişletilecek, Düyûn-u Umumiye devam edecek
• Azınlık hakları genişletilecek
• Boğazlar herkese açık olacak ve yönetiminde Osmanlı üyesi olmayacak
• İngiltere'ye Arabistan ve Irak, Fransa'ya Güneydoğu Anadolu ve Suriye, İtalya'ya Güneybatı Anadolu, Yunanistan'a Doğu Trakya ve Batı Anadolu ile Ege Adaları bırakılacak
• Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da Ermeni ve Kürt devletleri kurulacak

Sevr Antlaşması, Osmanlı İmparatorluğu'nun fiilen sona ermesini öngörüyordu. Ancak Anadolu'da başlayan Milli Mücadele hareketi, bu antlaşmanın uygulanmasını engelleyecekti.