I. Dünya Savaşının Nedenleri

I. Dünya Savaşı'nın en önemli nedeni sömürgecilik yarışıdır. Bu yarış iki grubu karşı karşıya getirdi:

• Bir yanda sanayileşmesini tamamlamış ve sömürge alanlarının çoğuna sahip olan İngiltere
• Diğer yanda siyasi birliğini geç kurmuş, sanayileşmesini geç tamamlayan ve sömürgecilik yarışına geç başlayan Almanya

Almanya'nın sömürge elde etmek için İngiltere ile rekabete girmesi, bloklaşmayı başlatan temel sebep olmuştur. Bu süreçte İngiltere ve Fransa birbirine yakınlaşırken, İtalya Almanya ile yakınlaştı.

Savaşın ikinci önemli nedeni ise milliyetçilik fikridir. Rusya'nın Balkanlarda uyguladığı Panslavizm politikası (Slav milliyetçiliği), Osmanlı ve Avusturya-Macaristan için yıkıcı olmuştur.

Hatırlatma: Panslavizm, tüm Slav ırklarını Rusya önderliğinde birleştirme amacı taşıyan Slav milliyetçiliğidir.

Bu süreç, Üçlü İtilaf (İngiltere, Fransa, Rusya) ve Üçlü İttifak $Almanya, İtalya, Avusturya-Macaristan$ gruplarının ortaya çıkmasına neden oldu.

Diğer önemli sebepler:

• Fransa'nın Alsas-Loren bölgesini Almanya'ya kaptırması
• Balkan devletlerinin çıkarları doğrultusunda farklı taraflarda yer alması
• İtalya'nın çıkarları doğrultusunda sonradan İtilaf devletlerine geçmesi
• Japonya ve ABD'nin savaşın sonlarına doğru İtilaf devletleri yanında savaşa girmesi

Osmanlı Devleti-Almanya Yakınlaşmasının Nedenleri

Almanya'nın Osmanlı'ya yakınlaşmasının sebepleri:

• Jeopolitik konum: Osmanlı Devleti, İngiltere'nin sömürgelerine giden yol üzerindeydi. Osmanlı'nın savaşa girmesi, İngiltere'nin sömürgeleriyle bağlantısını zora sokacaktı.

• Halifelik gücünden yararlanmak: Osmanlı Padişahı tüm Müslümanların halifesiydi. İngiltere'nin sömürgelerinde önemli sayıda Müslüman yaşıyordu.

• Savaşı daha geniş alana yayma isteği: Almanya yeni cepheler açarak kendi yükünü hafifletmek istiyordu.

• İnsan gücünden faydalanma isteği: Almanya, Osmanlı'nın savaş teknolojisinden değil, cephelere gönderilecek insan gücünden yararlanmak istiyordu.

Önemli not: Osmanlı'nın Almanya'ya yakınlaşmasının en önemli sebebi, Rusya'ya karşı İngiltere'nin desteğini kaybetmesi ve siyasi yalnızlıktan kurtulma isteğidir.

Osmanlı'nın Almanya'ya yakınlaşma sebepleri:

• Siyasi yalnızlıktan kurtulma: Osmanlı Devleti yüzyıl boyunca denge politikasıyla ayakta kalmaya çalışmıştı. İngiltere ve Rusya yakınlaşınca mecburen Almanya ile yakınlaşma gerçekleşti.

• Savaşı Almanya'nın kazanacağına inanma

• İttihat ve Terakki yöneticilerinin Almanya hayranlığı: Birçok subay, Alman eğitmenlerce yetiştirilmişti.

• Kaybedilen toprakları geri alma isteği

I. Dünya Savaşının Başlaması ve Osmanlı'nın Savaşa Girişi

Savaş, 28 Haziran 1914'te Avusturya-Macaristan veliahdının Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesiyle başladı. Uzun süredir kutuplaşan devletler hızla savaşa dahil oldular.

Çatışmalar 28 Temmuz 1914'te Avusturya-Macaristan'ın Sırbistan'ı işgaliyle başladı. Ardından Almanya Fransa'ya, Rusya ise Almanya'ya saldırdı. Bu süreçte İtalya önce savaşa girmedi, sonra İtilaf devletleri safında yer aldı.

Savaşın kaderini belirleyen Batı Cephesi'nde iki taraf da sonuç alamayınca alternatif çözümler arandı:

• Almanya için Osmanlı'yı savaşa sokmak
• İtilaf devletleri için Çanakkale Boğazı'na saldırmak
• ABD'nin savaşa girmesini sağlamak

Osmanlı Devleti'nin Savaşa Girmesi (1914):

Akdeniz'de İtilaf donanmasından kaçan iki Alman gemisi (Goben ve Breslav) Osmanlı'ya sığındı. Osmanlı bu gemileri satın aldığını ilan ederek isimlerini Yavuz ve Midilli olarak değiştirdi.

29-30 Ekim 1914'te bu gemiler Rusya'nın Sivastopol limanını bombaladı ve böylece Osmanlı resmen savaşa girmiş oldu (Kasım 1914).

Bilgi: Osmanlı Devleti, önce İtilaf Devletlerinin yanında savaşa girmek istemiş ancak bu kabul edilmemişti. İtilaf devletleri bir yandan Osmanlı'nın tarafsız kalması için borçlarını erteleme gibi vaatlerde bulunurken, diğer yandan Osmanlı topraklarını paylaşma planları yapıyorlardı.

Osmanlı Devletini Paylaşma Tasarıları (Gizli Antlaşmalar)

İtilaf Devletleri, üç temel amaçla gizli antlaşmalar yaptı:

• Tarafsız devletleri yanlarında savaşa sokmak
• Osmanlı'da ayaklanmalar çıkarmak
• Savaş sonrası toprak paylaşımında aralarında sorun yaşamamak

Başlıca Gizli Antlaşmalar:

1. Boğazlar Antlaşması: Boğazlar ve İstanbul Rusya'ya verildi.

2. Petrograt Antlaşması: Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz kıyıları Rusya'ya verildi.

3. Londra Antlaşması: Antalya çevresi ve 12 Ada İtalya'ya verildi.

4. St. Jean de Maurienne Antlaşması: İzmir ve çevresi (Batı Anadolu) İtalya'ya verildi.

5. Sykes-Picot Antlaşması:

   • Irak → İngiltere'ye
   • Suriye, Lübnan, Çukurova → Fransa'ya
   • Suriye'nin bir kısmında ve Ürdün'de İngiliz-Fransız koruyuculuğunda Arap devleti kurulacaktı

6. Mc. Mahon Antlaşması: Hicaz Emiri Şerif Hüseyin'e bağımsız bir Arap devleti sözü verildi.

Dikkat! Rusya'da Bolşevik İhtilali çıkıp savaştan çekilince, planlar değişti: Doğu Anadolu'da Ermeni Devleti, Boğazlarda uluslararası komisyon yönetimi planlandı. Ayrıca Bolşevikler tüm gizli antlaşmaları dünyaya açıkladılar.

İngiltere, Wilson İlkelerini bahane ederek Batı Anadolu'yu (İzmir ve çevresi) İtalya yerine Yunanistan'a verdi. Bu değişikliklerle oluşan son paylaşım planı Sevr Antlaşması'nda ortaya konuldu.

Osmanlı Devleti'nin Savaştığı Cepheler

Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'nda savaştığı cepheler üç ana başlıkta incelenebilir:

A) Taarruz (Saldırı) Cepheleri

1. Kafkas Cephesi
2. Kanal Cephesi

B) Savunma Cepheleri

1. Irak Cephesi
2. Çanakkale Cephesi
3. Yemen-Hicaz Cepheleri
4. Filistin-Suriye Cepheleri

C) Müttefiklere Yardım Cepheleri

1. Romanya Cephesi
2. Galiçya Cephesi
3. Makedonya Cephesi

Kafkas Cephesi (Taarruz Cephesi):

Açılma nedenleri:

• Orta Asya Türklerine ulaşarak buradan toplanacak kuvvetlerle savaşı kazanmak
• Azerbaycan petrollerine ulaşmak
• İran üzerinden Hindistan'a ulaşarak İngiliz sömürgelerini ele geçirmek
• Almanya'nın Batı cephesindeki yükünü hafifletmek

Not: Kafkas Cephesi'nin açılmasında Turancılık fikri ve Enver Paşa etkilidir. Bu, savaştığımız ilk cephe olmuştur.

Enver Paşa komutasında Sarıkamış Harekâtı düzenlendi fakat 90.000 askerimiz donarak şehit oldu. Toplam kayıp 120.000'i buldu. Bunun sonucunda Ruslar saldırıya geçti ve pek çok şehri işgal etti.

Cephe, Rusya'da Bolşevik İhtilali'nin çıkması sonucu 1918'de Brest-Litowsk Antlaşması ile kapandı. Bu antlaşmayla Rusya işgal ettiği toprakları ve 1878'de aldığı Kars, Ardahan ve Batum'u $Elviye-i Selase$ geri verdi.

Osmanlı'nın Diğer Cepheleri

Kanal Cephesi (Taarruz Cephesi): Almanların isteğiyle 14 Ocak 1915'te açıldı. Amaçlar:

• Süveyş Kanalı'nı ele geçirmek
• Mısır egemenliğini geri kazanmak
• İngiltere'nin sömürgeleriyle bağlantısını kesmek
• Yeni cephe açarak Almanya'nın yükünü hafifletmek

İki kez taarruz edilse de başarısız olundu ve İngilizler karşı saldırıya geçerek önce Filistin'e, sonra Suriye'ye ilerledi.

Önemli! Kanal Cephesi, Filistin Cephesi ve Suriye Cephesi birbirinin devamı niteliğindedir.

Irak Cephesi (Savunma Cephesi): İngiltere'nin açtığı ilk savunma cephesidir. Amaçlar:

• Hindistan'ın güvenliğini sağlamak
• Irak petrollerini denetlemek
• Rusya'ya yardım göndermek

İngilizler 1914'te Basra Körfezi'ne asker çıkardı. Osmanlı ordusu Kut-ul Amare'de İngilizleri durdurmayı başardı ancak ikinci saldırıda takviye alamayan Osmanlı geri çekildi. Sonuçta İngilizler Bağdat ve Kerkük'ü işgal ederek Musul'a kadar ilerledi.

Çanakkale Cephesi (Savunma Cephesi): İtilaf Devletleri'nin açtığı en önemli cephedir. Amaçlar:

• İstanbul'u alarak savaşı kısa sürede bitirmek
• Osmanlı'yı savaş dışı bırakmak
• Rusya'ya yardım göndermek
• Rusya'dan malzeme ve tarım ürünü almak

Çanakkale Muharebeleri deniz (18 Mart 1915) ve kara $25 Nisan 1915-9 Ocak 1916$ savaşlarından oluşur. 18 Mart'ta İtilaf donanması büyük bir yenilgiye uğradı. Kara muharebeleri başladığında Mustafa Kemal'in doğru stratejileri savaşın kaderini değiştirdi.

Çanakkale ve Diğer Cepheler

Çanakkale Savaşı'nın Sonuçları:

• İtilaf devletleri amaçlarına ulaşamadı
• Savaş en az 2 yıl uzadı
• Rusya'ya yardım gitmeyince Bolşevik İhtilali çıktı
• Mustafa Kemal ulusal kahraman oldu
• "Çanakkale Geçilmez" ruhuyla milli direniş doğdu
• İngiltere ve Fransa büyük itibar kaybetti
• Yarım milyona yakın insan hayatını kaybetti

Hicaz-Yemen Cephesi (Savunma Cephesi): İngiltere Kızıldeniz'in ve sömürge yollarının güvenliğini sağlamak amacıyla açtı. Hicaz Emiri Şerif Hüseyin 5 Haziran 1916'da bağımsızlığını ilan etti ve İngilizler Yemen'den asker çıkarıp kuzeye ilerledi. Bu cephede Türk askeri İtilaf kuvvetlerinden çok Araplara karşı savaştı.

Dikkat! Bu cephedeki olaylar, İslamcılık anlayışının geçersizliğini, milliyetçiliğin ise güçlendiğini göstermiştir.

Filistin ve Suriye Cepheleri (Savunma Cepheleri): Kanal Harekâtı'nda Osmanlı'nın başarısız olması İngilizleri cesaretlendirdi. Gazze'de yeni savunma hattı oluşturulsa da sonuçta Kudüs ve çevresi İngilizlerin eline geçti. Filistin kaybedilince Suriye'de yeni bir savunma hattı kuruldu fakat İngiliz ve Arap saldırılarıyla Halep boşaltıldı.

Mustafa Kemal'in son görev aldığı cephedir. Yıldırım Orduları Grup Komutanlığını Alman General Limon Von Sanders'ten devraldı. Halep'in kuzeyinde savunma hattı oluşturmaya çalışırken Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandı.

Müttefiklere Yardım Cepheleri: Osmanlı, müttefiklerine yardım için Romanya, Galiçya ve Makedonya cephelerine asker gönderdi. Bu cepheler sınırlarımız dışındaydı.