Bir Kahraman Doğuyor

Bu ünitede, modern Türkiye'nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk'ün hayatını öğreneceğiz. Atatürk'ün doğduğu dönemde Avrupa'da ve Osmanlı Devleti'nde neler yaşandığını, onun çocukluğunu, eğitim hayatını ve askerlik yaşamını inceleyeceğiz.

Ünitede dört ana konu ele alınacak: Avrupa'daki gelişmeler ve Osmanlı Devleti, Mustafa Kemal'in çocukluk dönemi, fikir hayatını etkileyen kişiler ve askerlik hayatı.

Bunları biliyor muydun? Mustafa Kemal'in "Kemal" adını ona matematik öğretmeni vermiştir. Öğretmeni, onun zekâsına hayran kalarak "olgun, eksiksiz" anlamına gelen "Kemal" adını uygun görmüştür.

Avrupa'daki Gelişmeler ve Osmanlı Devleti - I

Avrupa'da yaşanan büyük değişimler Osmanlı Devleti'ni derinden etkiledi. 18. yüzyılda başlayan Aydınlanma Çağı bilim, sanat ve düşünce alanlarında büyük gelişmelere yol açtı. Bu dönemde akla ve bilime önem verildi ve toplumsal hayatta birçok değişiklik yaşandı.

Fransız İhtilali 1789'da başlayarak dünyayı değiştirdi. İhtilal sonrasında "Fransız İnsan ve Vatandaş Hakları Bildirisi" yayımlandı. Bu bildiri, insanların hür ve eşit doğduğunu, hürriyet, mülkiyet ve güvenlik haklarını vurguladı. En önemlisi de egemenliğin millete ait olduğu fikrini yaydı.

Osmanlı Devleti bu gelişmelerden etkilenerek Tanzimat Fermanı (1839) ve Islahat Fermanı (1856) ile yenilikler yapmaya çalıştı. Bu fermanlarla herkesin eşit kabul edilmesi ve gayrimüslimlere yeni haklar verilmesi hedeflendi. Bu çabalar, Osmanlıcılık fikir akımının uygulanmaya çalışıldığını gösterir.

Dikkat! Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik fikri, çok uluslu imparatorlukların dağılmasında en büyük etken olmuştur.

Avrupa'daki Gelişmeler ve Osmanlı Devleti - II

Sanayi İnkılabı, Avrupa'da üretim sistemini tamamen değiştirdi. El tezgâhlarından fabrikalara geçildi ve seri üretim başladı. Bu durum, bol ve ucuz malların üretilmesine yol açtı. Avrupalı devletler, ürettikleri bu malları satacak yeni pazarlar ve ham madde kaynakları aramaya başladılar.

Sanayi İnkılabı, Osmanlı Devleti'ni olumsuz etkiledi. Ucuz Avrupa malları Osmanlı pazarlarını doldurdu. Osmanlı'nın el tezgâhları ve küçük atölyeleri kapanmaya başladı. Kapitülasyonlar nedeniyle gümrük vergilerinin düşük olması, bu durumu daha da kötüleştirdi. Sonuçta Osmanlı Devleti, Avrupa'nın açık pazarı haline geldi.

19. yüzyılda Osmanlı Devleti'ni dağılmaktan kurtarmak için çeşitli fikir akımları ortaya çıktı. Osmanlıcılık, devlet sınırları içinde yaşayan herkesi din ve millet farkı gözetmeksizin kaynaştırarak bir "Osmanlı milleti" oluşturmayı amaçlıyordu. Ancak farklı milletlerin bağımsızlık istemesi üzerine bu fikir başarısız oldu.

İyi düşün! Osmanlı Devleti ekonomik bağımsızlığını kaybedince, 1881'de kurulan Düyun-u Umumiye (Genel Borçlar) İdaresi, devletin önemli gelir kaynaklarına el koydu.

Mustafa Kemal'in Çocukluk Dönemi ve Öğrenim Hayatı - I

Mustafa Kemal, 1881'de Selanik'te doğdu. Babası Ali Rıza Efendi, annesi Zübeyde Hanım'dı. İlk eğitimine geleneksel bir mahalle mektebinde başladı, ancak babasının isteğiyle modern eğitim veren Şemsi Efendi Okuluna geçti. Bu okulda öğrenciler sıralarda oturur, derse aktif olarak katılırdı.

Babasının vefatından sonra, anne ve kardeşi ile birlikte dayısının çiftliğine taşındı. Bir süre sonra Selanik'e döndü ve eğitimine devam etti. Selanik Mülkiye Rüştiyesine başladı, ancak askerlik mesleğine duyduğu ilgiyle Selanik Askerî Rüştiyesinin sınavlarına girdi ve başarılı oldu. Annesini ikna ederek bu okula devam etti.

Askerî Rüştiye'de matematik öğretmeni Yüzbaşı Mustafa Bey, onun zekâsından etkilenerek adının sonuna "Kemal" adını ekledi. Böylece "olgun, eksiksiz" anlamına gelen bu isimle anılmaya başladı.

Not: Mustafa Kemal, öğrenim hayatı boyunca kararlarını kendi vermiş, bağımsız düşünebilmiş ve zorluklarla baş edebilen bir kişilik geliştirmiştir.

Mustafa Kemal'in Çocukluk Dönemi ve Öğrenim Hayatı - II

Mustafa Kemal, Selanik Askerî Rüştiyesinden sonra Manastır Askerî İdadisine devam etti. Burada Fransızcasını geliştirdi ve edebiyata olan ilgisi arttı. Manastır'daki eğitimi sırasında vatan ve hürriyet şairi Namık Kemal'in eserlerini okudu. Bu dönemde tarih bilimine olan ilgisi de gelişti.

1899'da İstanbul'a gelerek Harp Okuluna girdi. Harp Okulundaki ilk yılında derslerini biraz ihmal etse de, sonraki yıllarda daha disiplinli çalıştı. Askerlik derslerine büyük ilgi duyan Mustafa Kemal, hitabet ve güzel yazma konularında da kendini geliştirdi.

Harp Okulundan sonra Harp Akademisine (Kurmay sınıfları) geçti. Burada ülke sorunlarıyla yakından ilgilenmeye başladı. Arkadaşlarıyla ülke yönetimindeki sorunları tartıştı. Harp Akademisindeki eğitim kadrosu, çok iyi yetişmiş subaylardan oluşuyordu.

Önemli! Selanik, farklı kültürlerin bir arada yaşadığı çok uluslu bir şehirdi. Bu ortam, Mustafa Kemal'in hoşgörülü ve demokratik düşüncelere sahip olmasında etkili olmuştur.

Mustafa Kemal'in Fikir Hayatını Etkileyen Kişiler

Mustafa Kemal'in düşünce dünyası, okuduğu kitaplar ve etkilendiği düşünürlerle şekillendi. Hem yerli hem yabancı birçok düşünürden etkilenen Mustafa Kemal, özellikle Fransız İhtilali'nin öncülerini yakından takip etti.

Namık Kemal, vatan ve hürriyet kavramlarını işleyen şiirleriyle Mustafa Kemal'de vatan sevgisinin gelişmesini sağladı. Mehmet Emin Yurdakul ve Ziya Gökalp gibi Türkçülük akımının önemli isimleri de onun milliyetçilik duygularını geliştirdi.

Fransız düşünürlerden Voltaire, Montesquieu ve Jean Jacques Rousseau'nun eserlerini okudu. Rousseau'dan egemenliğin halka ait olduğu fikrini benimsedi. Montesquieu'dan ise cumhuriyet ve demokrasi düşüncesini aldı.

Mustafa Kemal'in Fransızca öğrenmesi, dünya fikirlerini yakından takip etmesini sağladı. Farklı şehirlerde okuması ve farklı bölgelerde görev yapması da bilgisini artırıp düşünce dünyasını geliştirdi.

Unutma! Mustafa Kemal, ileride kuracağı Türkiye Cumhuriyeti'nin temellerini, okuduğu düşünürlerin fikirleriyle şekillendirmiştir.

Mustafa Kemal'in Askerlik Hayatı - I

Mustafa Kemal, 1905'te Harp Akademisinden kurmay yüzbaşı olarak mezun oldu. İlk görev yeri olarak Şam'daki 5. Ordu'ya atandı. Burada Vatan ve Hürriyet Cemiyetini kurarak ülkenin sorunlarıyla ilgilenmeye başladı. Bu cemiyette devletin içinde bulunduğu duruma çözüm yolları aranıyordu.

1907'de 3. Ordu'ya tayin edilen Mustafa Kemal, Selanik'te askerlik görevini sürdürürken, İttihat ve Terakki Cemiyeti'ndeki çalışmalara da katıldı. Ancak ordunun siyasetten uzak tutulması gerektiğini düşünüyordu.

13 Nisan 1909'da çıkan 31 Mart İsyanı, II. Meşrutiyet'e karşı yapılan gerici bir ayaklanmaydı. Mustafa Kemal, isyanı bastırmak için oluşturulan Hareket Ordusu'nda görev aldı. Onun bu tutumu, yenilik taraftarı olduğunu göstermektedir.

Bunu bilmek önemli! Mustafa Kemal, "Ordu mensupları siyasetle uğraştıkça millete dayalı bir parti kuramayız. Orduyu da zaafa uğratırız" diyerek ordunun siyasetten uzak tutulması gerektiğini savunmuştur.

Mustafa Kemal'in Askerlik Hayatı - II

Trablusgarp Savaşı (1911-1912), İtalya'nın Osmanlı Devleti'ne ait olan Trablusgarp ve Bingazi'yi (bugünkü Libya) işgal etmesiyle başladı. Osmanlı Devleti, coğrafi uzaklık ve donanma yetersizliği nedeniyle bölgeye doğrudan yardım gönderemedi. Mustafa Kemal, bu savaşa gönüllü olarak katıldı. Yerli halkı örgütleyerek İtalyan ilerleyişini durdurmaya çalıştı.

Balkan Savaşları (1912-1913), Osmanlı Devleti'nin Balkanlardaki son topraklarını kaybetmesiyle sonuçlandı. Bu savaşlar sonunda Balkanlardan Anadolu'ya büyük bir Türk göçü yaşandı. Balkan Savaşları, ordunun siyasete karışması, hükümetin güçsüzlüğü ve savaşa hazırlıksız yakalanma gibi sebeplerle kaybedildi.

Balkan Savaşlarından sonra Mustafa Kemal, Sofya Ataşemiliterliği görevine atandı. Burada Bulgar ve diğer Balkan devletlerinin ordularını inceledi. Ayrıca Sofya'da operayı ilk kez izleme fırsatı buldu ve farklı kültürel etkinliklere katıldı.

Önemli bir not: Mustafa Kemal, askerlik hayatı boyunca sadece savaşlarda değil, fikrî ve kültürel alanlarda da kendini geliştirmiştir. Bu durum, onun çok yönlü bir lider olmasını sağlamıştır.