8. Sınıf 2. Ünite Ders Notları

Bu bölümde, 8. sınıf Türkiye Cumhuriyeti İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinin 2. ünitesi olan "Milli Uyanış: Bağımsızlık Yolunda Atılan Adımlar" konusunu inceleyeceğiz. Bu ünite, ülkemizin bağımsızlık mücadelesinin temellerini atmıştır.

Bu notlarda, I. Dünya Savaşı'nın nedenleri, Osmanlı'nın savaştığı cepheler, Mondros Ateşkes Antlaşması sonrası yaşanan gelişmeler ve Milli Mücadele'nin başlangıç aşamaları ayrıntılı olarak ele alınmıştır.

Önemli Bilgi: Ders boyunca karşımıza çıkan tarihler, olayların kronolojik sırasını anlamak için çok önemlidir. Bu tarihleri bir zaman çizelgesi üzerinde görmek, olaylar arasındaki bağlantıyı anlamanıza yardımcı olacaktır.

I. Dünya Savaşı'nın Nedenleri

I. Dünya Savaşı'nı başlatan çeşitli nedenler vardı. Bu nedenleri genel ve özel olarak ikiye ayırabiliriz.

Genel Nedenler:

• Sömürgecilik: Avrupa devletlerinin hammadde ve pazar arayışı
• Ham madde yarışı: Sanayileşen ülkelerin daha fazla ham madde ihtiyacı
• Pazar rekabeti: Üretilen malların satılacağı yeni pazarlar arayışı
• Silahlanma yarışı: Ülkelerin giderek artan silah üretimi
• Milliyetçilik: Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik akımının etkisi

Özel Nedenler:

• Almanya ve Fransa arasındaki Alsas-Loren sorunu
• Rusya'nın Panslavizm politikası ve sıcak denizlere inme çabası
• Avusturya-Macaristan'ın Balkanları ele geçirme isteği

Savaşı Başlatan Olay: Sırp bir öğrencinin Avusturya-Macaristan veliahtını öldürmesi, savaşın fitilini ateşledi. Bu olay sonrası Avusturya-Macaristan Sırplara, Rusya ise Sırpları korumak için Avusturya-Macaristan'a savaş ilan etti ve çatışma hızla yayıldı.

I. Dünya Savaşı'ndaki Gruplar:

• İtilaf Devletleri: İngiltere, Fransa, Rusya, Yunanistan, Sırbistan (ve sonradan İtalya)
• İttifak Devletleri: Almanya, Avusturya-Macaristan, Osmanlı Devleti, Bulgaristan

Dikkat: İtalya, savaş başlamadan önce İttifak Devletleri yanındayken, savaş başladıktan sonra İtilaf Devletleri yanına geçmiştir. Bunun nedenleri arasında Trablusgarp Savaşı'nda İngiltere'den yardım alması ve Anadolu topraklarından pay vaat edilmesi vardır.

I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı'nın Savaştığı Cepheler

Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı'na Yavuz ve Midilli adlı Alman gemilerinin Rus limanlarını bombalamasıyla girdi. Bu gemiler aslında Alman gemileriydi, ancak Osmanlı Devleti bu gemileri satın aldığını bildirerek İngilizlerin isteklerini geri çevirdi. Alman askerler Türk üniformaları giydirildi ve gemilere Osmanlı bayrağı çekildi.

Osmanlı Devleti'nin savaştığı cepheleri üç gruba ayırabiliriz:

Taarruz (Saldırı) Cepheleri:

• Kanal Cephesi: Osmanlı-İngiltere arasında yapıldı. Almanya'nın isteğiyle açıldı. Amaç, İngiltere'nin Uzak Doğu sömürgelerine giden yolu ele geçirmekti. Ancak çöl şartları, açlık ve susuzluk nedeniyle başarısız oldu.
• Kafkas Cephesi: Osmanlı-Çarlık Rusya arasında yapıldı. Enver Paşa'nın emriyle açıldı. Ağır kış şartları nedeniyle binlerce asker donarak şehit oldu (Sarıkamış Olayı). Mustafa Kemal bu cephede Muş ve Bitlis'i Ruslardan geri aldı. Rusya'daki Bolşevik İhtilali sonrası, Rusya savaştan çekildi ve Brest Litovsk Antlaşması imzalandı.

Savunma Cepheleri:

• Çanakkale
• Suriye-Filistin
• Irak (Basra)
• Hicaz-Yemen

Yardım Gönderdiğimiz Cepheler:

• Galiçya
• Romanya
• Makedonya

Kolay Hatırlama: Taarruz cephelerinin baş harfleri "K" ile başlar (Kanal, Kafkas). Yardım cephelerinin sonunda "ya" bulunur (Galiçya, Romanya, Makedonya).

Çanakkale ve Diğer Cepheler

Çanakkale Cephesi: İngiltere ve Fransa, Osmanlı Devleti'ne karşı birlikte hareket etti. Bu cepheyi açmalarının nedenleri:

• Rusya'ya yardım götürerek iç karışıklık çıkmasını engellemek
• İstanbul ve boğazları alarak Osmanlı'yı savaş dışı bırakmak
• Balkan milletlerini kendi yanlarına çekmek

İtilaf Devletleri önce denizden geçmeye çalıştılar, ancak boğaza döşenen mayınlar ve Türk tabyalarının isabetli atışları nedeniyle başarısız oldular. Daha sonra karadan çıkarma yaptılar, fakat 19. Tümen Komutanı Yarbay Mustafa Kemal'in emrindeki 57. Alay ve diğer birlikler düşmanı geri püskürttü.

Çanakkale Zaferi'nin Sonuçları:

• I. Dünya Savaşı yaklaşık 2 yıl uzadı
• Rusya'ya yardım götürülemedi ve Rusya'da iç karışıklık çıktı
• Bulgaristan, Osmanlı Devleti'nin yanında savaşa girdi

Diğer Cepheler:

Hicaz-Yemen Cephesi: Osmanlı-İngiltere arasında yapıldı. İngilizler, Arapları Osmanlı'ya karşı kışkırttı. Şerif Hüseyin ve oğulları ayaklandı. Savaş kaybedildi ve ümmetçilik akımı sona erdi.

Irak (Basra) Cephesi: Osmanlı-İngiltere arasında yapıldı. İngilizler petrol alanlarını ele geçirmek istiyordu. Osmanlı Devleti ilk başta Kut'ül Amare'de başarılı olsa da sonunda yenildi.

Suriye-Filistin Cephesi: Osmanlı-İngiltere arasında yapıldı. Kanal Cephesi'nin devamıdır. İngilizler, Arapların da desteğiyle Filistin ve Kudüs'ü ele geçirdi. Mustafa Kemal bu cephede 7. Ordu komutanı olarak görev yaptı.

Ermeni Sorunu ve Savaşın Sonu

Ermeni Sorunu: Asırlarca Osmanlı Devleti'nde barış içinde yaşayan Ermeniler, "millet-i sadıka" (sadık millet) olarak anılırdı. Ancak milliyetçilik akımının yayılması ve Rusya'nın kışkırtmalarıyla, Kafkas Cephesi'nde bazı Ermeni çeteleri Rusya ile işbirliği yaparak halka ve ordumuza saldırdı.

Bu durum karşısında Osmanlı Hükümeti, Sevk ve İskân Kanununu (27 Mayıs 1915) çıkararak, olaylara karışan Ermenileri ve onlara yardım edenleri Suriye'ye nakletme kararı aldı. Bu göçler sırasında yaşanan bazı olumsuzluklar günümüzde Ermeniler tarafından "soykırım" olarak iddia edilmektedir.

ABD'nin Savaşa Girmesi: ABD başlangıçta tarafsızdı. Ancak Alman denizaltıları ABD ticaret gemilerini batırınca, ABD İtilaf Devletleri'nin yanında savaşa girdi. ABD Başkanı Wilson, kendi adıyla anılan Wilson İlkelerini yayımladı:

• Yenenler, yenilenlerden toprak ve tazminat almayacak
• Devletler arası gizli anlaşmalar olmayacak
• Her millet nüfusunun çok olduğu bölgede devlet kurabilecek
• Türklere de nüfusun çok olduğu bölgede devlet kurma hakkı tanınacak
• Dünya barışı için bir örgüt kurulacak
• Boğazlar Türklerin olacak ancak dünya ticaretine açılacak

Paris Barış Konferansı: I. Dünya Savaşı'nı bitiren barış antlaşmalarının imzalanması için toplanan konferansta:

• Milletler Cemiyeti kuruldu
• İtalya'nın payı olan İzmir ve çevresi Yunanistan'a verildi

I. Dünya Savaşı'nın Sonuçları:

• İtilaf Devletleri savaşı kazandı, İngiltere en kârlı çıkan devlet oldu
• İmparatorluklar parçalandı, milli devletler kuruldu
• Yeni rejimler ortaya çıktı (Faşizm, Nazizm, Sosyalizm)
• Sömürgeciliğin yerini manda ve himaye fikri aldı

Önemli Not: Wilson İlkeleri ve ABD'nin savaşa girmesi, I. Dünya Savaşı'nın sonucunu belirleyen en önemli etkenlerden biridir.

Mondros Ateşkes Antlaşması ve İşgaller

Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918): Limni Adası'nın Mondros Limanı'nda, Osmanlı Devleti adına Rauf Bey, İtilaf Devletleri adına Amiral Calthorpe arasında imzalandı.

Önemli Maddeleri:

• Boğazlar açık olacak ve İtilaf Devletlerince işgal edilecek
• Osmanlı ordusu terhis edilecek, silah ve cephanelere el konulacak
• Tüm iletişim hatları, demir yolları İtilaf Devletlerinin denetiminde olacak
• İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit eden bir durum olursa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecek (7. madde)
• Doğudaki altı vilayette karışıklık çıkarsa bu iller işgal edilebilecek (24. madde)

Dikkat: Bu antlaşma ile Osmanlı Devleti fiilen sona ermiştir. 7. madde, İtilaf Devletleri'nin Anadolu'yu işgal etmek için kullandığı bir bahane oldu.

Mondros Sonrası İşgaller: İtilaf Devletleri, antlaşmanın 7. maddesini bahane ederek işgallere başladı:

• İngilizler: Musul, Antep, Urfa, Maraş, Samsun, Çanakkale, Kars, Batum ve Ardahan'ı
• Fransızlar: Adana ve Mersin çevresini
• İtalyanlar: Antalya, Konya ve Muğla çevresini
• Yunanlılar: İzmir ve Doğu Trakya'yı işgal etti

13 Kasım 1918'de İtilaf Devletleri'nin donanmaları İstanbul'a geldi. O gün görevine başlayan Mustafa Kemal, "Geldikleri gibi giderler." diyerek mücadele kararlılığını gösterdi.

Padişah ve Damat Ferit Paşa, işgallerin geçici olacağını düşünüyor ve halktan sakin kalmalarını istiyordu. Mustafa Kemal ise Mondros'un doğuracağı felaketi seziyordu.

Cemiyetler ve Kuva-yı Milliye

İzmir'in İşgal Edilmesi (15 Mayıs 1919): Yunanlılar, Mondros'un 7. maddesine, Paris Konferansı'nda verilen haklara ve Wilson İlkeleri'ne dayanarak İzmir'i işgal etti. İşgale ilk kurşunu atan kişi Hasan Tahsin'di.

Yunanistan, Batı Anadolu'da kendi nüfuslarının daha fazla olduğunu iddia ediyordu. ABD önderliğinde bir heyet İzmir'e gönderildi ve Amiral Bristol Raporu yayımlandı. Bu rapora göre Türk nüfusu daha fazlaydı ve Yunanlılar Türkleri katlediyordu. Bu rapor, Türklerin haklı olduğunu dünyaya duyuran ilk belgedir.

Kuva-yı Milliye'nin Kurulması: Mondros sonrası işgallere karşı Türk halkı teşkilatlanarak milli direniş ruhunu ortaya çıkardı. Bu direniş ruhuna Kuva-yı Milliye (milli kuvvetler) denildi.

Yararlı Cemiyetler:

• Trakya Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: Yunanların Doğu Trakya'yı işgalini engellemek için
• İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: Yunanlara karşı
• Redd-i İlhak Cemiyeti: Yunanların İzmir işgaline karşı
• Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: Ermenilere karşı
• Trabzon Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: Pontus Rum cemiyetine karşı
• Kilikyalılar Cemiyeti: Adana ve çevresini Fransızlara karşı savunmak için
• Milli Kongre Cemiyeti: Basın yoluyla ülkeyi savundu, "Kuva-yı Milliye" kelimesini ilk kullanan cemiyet

Zararlı Cemiyetler:

• Milli Varlığa Düşman Cemiyetler: Sulh ve Selameti Osmaniye, Teali İslam, Kürt Teali, Hürriyet ve İtilaf Fırkası, Wilson Prensipleri, İngiliz Muhipleri

Azınlıkların Kurduğu Cemiyetler:

• Rumların kurduğu zararlı cemiyetler: Mavri Mira, Etnik-i Etera, Pontus Rum
• Ermenilerin kurduğu zararlı cemiyetler: Hınçak ve Taşnak
• Yahudilerin kurduğu zararlı cemiyetler: Alyans İsrailit ve Macabi

Not: Sivas Kongresi'nde tüm yararlı cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi.

İstiklal Yolculuğu: Samsun'dan Amasya'ya

Samsun'a Çıkış (19 Mayıs 1919): Samsun ve çevresinde Rum çetelerinin saldırıları bölgede kargaşa yaratıyordu. İtilaf Devletleri ise Müslüman halkı suçluyor ve bölgeyi işgal etmekle tehdit ediyordu.

Osmanlı Hükümeti, Mustafa Kemal'i 9. Ordu Müfettişi olarak bölgeye gönderdi. Görevi, asayişi sağlamak ve halkın elindeki silahları toplamaktı. Ancak Mustafa Kemal'in asıl amacı, halkı bilinçlendirip örgütlenmekti.

Samsun Raporu:

• Bölgedeki olaylardan Rumlar sorumluydu
• İzmir'in işgali haksızdı
• Türk milleti bağımsızlık için harekete geçmeliydi

Havza Genelgesi $28-29 Mayıs 1919$: Mustafa Kemal, Havza'da halkla toplantı yaparak Havza Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin açılmasını sağladı ve kolordu komutanlarına gizli bir telgraf gönderdi:

• İşgallere karşı protesto mitingleri yapılacak
• İtilaf Devletleri ve Osmanlı Hükümeti'ne işgalleri kınayan telgraflar çekilecek
• Mitingler sırasında azınlıklara kötü davranılmayacak

Genelgenin Önemi:

• Kurtuluş Savaşı'nın ilk genelgesidir
• Halkın işgallerden haberi olmuştur
• Milli bilinç uyanmıştır

Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Mustafa Kemal, Ali Fuat Paşa, Rauf Bey ve Refet Bey tarafından imzalandı. Kazım Karabekir ve Cemal Paşa telgrafla onayladı.

Önemli Maddeleri:

• Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir
• Osmanlı Hükümeti üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir
• Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır
• Anadolu'nun en güvenli yeri olan Sivas'ta milli bir kongre toplanacaktır

Önemli: Bu genelgede Kurtuluş Savaşı'nın amacı, gerekçesi ve yöntemi ilk kez belirtilmiştir. Genelgeden sonra Mustafa Kemal askerlik görevinden istifa etmiştir.

Kongreler Dönemi

Erzurum Kongresi $23 Temmuz - 7 Ağustos 1919$: Kazım Karabekir ve Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin çabalarıyla toplandı. Amacı, Doğu'da bir Ermeni Devleti kurulmasını engellemekti. Mustafa Kemal kongreye katılmadan önce askerlik görevinden istifa etti.

Kongrenin Önemli Kararları:

• Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, bölünemez
• Osmanlı Hükümeti vatanı koruyamazsa geçici bir hükümet kurulacaktır
• Kuva-yı Milliye'yi tek kuvvet olarak tanımak ve milli iradeyi hakim kılmak esastır
• Hristiyan azınlıklara siyasi hakimiyeti bozacak ayrıcalıklar verilemez
• Manda ve himaye kabul edilemez
• Mebusan Meclisi'nin hemen toplanması gereklidir
• Sömürge amacı olmayan dış yardımlar kabul edilecektir

Sivas Kongresi $4-11 Eylül 1919$:

Kongre Öncesi Sorunlar:

• Elazığ Valisi Ali Galip'in kongreyi engelleme girişimi önlendi
• Mustafa Kemal kongre başkanı seçildi
• Manda ve himaye sorunu kesin olarak reddedildi

Kongrenin Önemli Kararları:

• Erzurum Kongresi'nin kararları aynen kabul edildi
• Temsil Heyeti'nin üye sayısı artırıldı ve bütün ülkeyi temsil eder hale getirildi
• Temsil Heyeti, Ali Fuat Paşa'yı Batı Cephesi Komutanı olarak atadı
• Halkı doğru bilinçlendirmek için İrade-i Milliye adıyla bir gazete çıkarıldı
• Milli cemiyetler, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirildi

Önemli: Sivas Kongresi ile Kurtuluş Savaşı'nda birlik, beraberlik ve bütünlük sağlanmıştır. Mücadele artık tek bir merkezden yönetilmeye başlanmıştır.

İstiklal Yolculuğu: Amasya'dan Ankara'ya

Amasya Görüşmeleri $20-22 Ekim 1919$: Temsil Heyeti, Sivas Kongresi'nden sonra Osmanlı Hükümeti ile her türlü iletişimi kesti. Baskılara dayanamayan Damat Ferit Hükümeti istifa etti. Bu istifa, Temsil Heyeti'nin ilk siyasi başarısıydı.

Damat Ferit'in yerine Ali Rıza Paşa Hükümeti kuruldu. Ali Rıza Paşa, Mustafa Kemal ile görüşmek için Bahriye Nazırı Salih Paşa'yı Amasya'ya gönderdi.

Görüşmelerin Önemli Kararları:

• Türk vatanının bütünlüğü ve bağımsızlığı korunmalı
• Azınlıklara ayrıcalıklar verilmemeli
• Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, hükümet tarafından tanınmalı
• Mebusan Meclisi'nin açılması için seçimler yapılmalı
• Mebusan Meclisi Anadolu'da güvenli bir yerde toplanmalı
• Sivas Kongresi kararları Mebusan Meclisi tarafından onaylanmalı

Önemi: Bu görüşmelerle Osmanlı Hükümeti, Milli Mücadele'nin ve Temsil Heyeti'nin varlığını resmen tanımış oldu.

Temsil Heyeti'nin Ankara'ya Gelişi (27 Aralık 1919): Amasya Görüşmeleri'nde Mebusan Meclisi'nin açılması kararlaştırıldı. Seçimler yapıldı ve Erzurum'dan milletvekili seçilen Mustafa Kemal, Sivas'ta bir toplantı düzenledi. Meclisin İstanbul'da toplanacağının anlaşılması üzerine Mustafa Kemal, meclis çalışmalarını yakından takip edebilmek için Ankara'ya geldi.

Ankara'nın Milli Mücadele Merkezi Olma Nedenleri:

• Merkezi konumda ve işgal edilmemiş olması
• İstanbul'a yakın olması
• Milli Mücadele'yi destekleyen bir kolordunun bulunması
• Batı Anadolu'daki mücadele alanına yakın olması
• Demir yolu bağlantısının olması
• İletişim imkanlarının daha fazla olması

Dikkat: Ankara'nın merkez seçilmesinde coğrafi, askeri, ulaşım ve iletişim faktörleri etkili olmuştur.