Birinci Dünya Savaşı Hakkında Özet

I. Dünya Savaşının Nedenleri

I. Dünya Savaşı'nın en önemli nedeni sömürgecilik yarışıdır. Bu yarış, devletler arasında büyük bir kutuplaşmaya yol açtı.

Bir tarafta sömürge alanlarının çoğuna sahip olan İngiltere vardı. Diğer tarafta ise siyasi birliğini geç kurmuş ve sömürgecilik yarışına geç başlayan Almanya yer alıyordu. Bu iki güç arasındaki rekabet, bloklaşmayı başlatan temel neden oldu.

Savaşın ikinci önemli nedeni milliyetçilik fikridir. Rusya yaklaşık yüz yıldır Balkanlarda Panslavizm politikası uyguluyordu. Bu politika, tüm Slav ırklarını Rusya önderliğinde birleştirmeyi amaçlıyordu ve Osmanlı ve Avusturya-Macaristan için yıkıcı olmuştu.

Bunu Hatırla! Panslavizm politikası, Rusya'nın Slav halklarını kendi yanına çekme çabasıdır ve bu politika Osmanlı Devleti'nin Balkan topraklarını kaybetmesinde büyük rol oynamıştır.

İngiltere, Rusya ile yakınlaşınca Osmanlı Devleti de denge politikası gereği Almanya ile yakınlaştı. Böylece Üçlü İtilaf (İngiltere, Fransa, Rusya) ve Üçlü İttifak (Almanya, İtalya, Avusturya-Macaristan) blokları oluştu.

Bu genel sebeplerin yanında özel sebepler de vardı:

• Fransa'nın Alsas-Loren bölgesini Almanya'ya kaptırması
• Balkan devletlerinin çoğunun İtilaf Devletlerinin yanında yer alması
• İtalya'nın çıkarları doğrultusunda taraf değiştirmesi

Osmanlı-Almanya Yakınlaşmasının Nedenleri

Osmanlı Devleti ile Almanya'nın yakınlaşmasının her iki devlet açısından farklı nedenleri vardır.

Almanya'nın Osmanlı'ya yakınlaşma sebepleri:

Almanya için en önemli sebep, Osmanlı Devleti'nin jeopolitik konumuydu. Osmanlı toprakları, İngiltere'nin sömürgelerine giden yol üzerindeydi. Osmanlı'nın savaşa girmesi, İngiltere'nin sömürgeleriyle bağlantısını zorlaştıracak ve Rusya ile iletişimini kesecekti.

Almanya ayrıca halifeliğin gücünden yararlanmak istiyordu. İngiltere'nin sömürgelerinde çok sayıda Müslüman yaşıyordu ve halife çağrısıyla bu insanları kendi yanına çekebileceğini düşünüyordu.

Dikkat! Osmanlı Padişahı V. Mehmet (Reşat), savaşa girerken "Kutsal Cihat" ilan ederek tüm Müslümanları halifenin yanında savaşmaya çağırmıştır, ancak bu çağrı beklenen etkiyi yaratmamıştır.

Osmanlı'nın Almanya'ya yakınlaşma sebepleri:

Osmanlı Devleti'nin en önemli sebebi siyasi yalnızlıktan kurtulma isteğiydi. 19. yüzyılda Rusya'ya karşı İngiltere'nin desteğini alarak denge politikası uygulayan Osmanlı, İngiltere'nin Rusya ile yakınlaşmasıyla yeni bir müttefik arayışına girdi.

Diğer sebepler arasında savaşı Almanya'nın kazanacağına inanması ve İttihat ve Terakki yöneticilerinin Almanya hayranlığı yer alıyordu. Bu yöneticilerin çoğu, Alman askeri eğitiminden geçmiş subaylardı.

I. Dünya Savaşının Başlaması ve Osmanlı Devleti'nin Savaşa Girişi

Savaş, 28 Haziran 1914'te Avusturya-Macaristan veliahdının Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesiyle başladı. Birkaç hafta içinde Avrupa'nın büyük güçleri savaşa dahil oldu.

Çatışmalar, 28 Temmuz 1914'te Avusturya-Macaristan'ın Sırbistan'ı işgaliyle başladı. Ardından Almanya Fransa'ya, Rusya ise Almanya'ya saldırdı.

Savaşın kaderini belirleyen en önemli cephe, Batı Cephesi oldu. Bu cephede sonuç alınamayınca iki taraf da alternatif çözümler aradı. Osmanlı Devleti'ni savaşa sokmak, Almanya'nın çözüm yollarından birisiydi.

İlginç Bilgi: Savaş başladığında İtalya, İttifak Devletleri arasında olmasına rağmen tarafsız kalmış, daha sonra İtilaf Devletleri'nin Batı Anadolu'yu vaat etmesi üzerine onların yanında savaşa girmiştir.

Osmanlı Devleti'nin Savaşa Girmesi (1914):

Akdeniz'de İtilaf Devletleri donanmasından kaçan iki Alman gemisi (Goben ve Breslav) Osmanlı Devleti'ne sığındı. Osmanlı Devleti bu gemileri satın aldığını ilan ederek isimlerini Yavuz ve Midilli olarak değiştirdi.

29-30 Ekim 1914'te bu gemiler, Rusya'nın Sivastopol limanını bombaladı. Böylece Osmanlı Devleti Kasım 1914'te resmen savaşa girmiş oldu.

Aslında Osmanlı Devleti, daha önce İtilaf Devletleri'nin yanında savaşa girmek istemiş ama reddedilmişti. İtilaf Devletleri bir yandan Osmanlı'nın tarafsız kalmasını isterken, diğer yandan topraklarını aralarında paylaşmak için gizli anlaşmalar yapıyorlardı.

Osmanlı Devleti'ni Paylaşma Tasarıları (Gizli Antlaşmalar)

İtilaf Devletleri, bazı tarafsız devletleri kendi yanlarında savaşa sokmak, Osmanlı topraklarında ayaklanmalar çıkarmak ve savaş sonrası toprak paylaşımında anlaşmazlıkları önlemek amacıyla gizli antlaşmalar yaptılar.

Başlıca Gizli Antlaşmalar:

1. Boğazlar Antlaşması: İstanbul ve Boğazlar Rusya'ya verildi.
2. Petrograt Antlaşması: Doğu Anadolu ve Karadeniz kıyıları Rusya'ya verildi.
3. Londra Antlaşması: Antalya ve çevresi ile 12 Ada İtalya'ya verildi.
4. St. Jean de Maurienne Antlaşması: İzmir ve çevresi İtalya'ya verildi.
5. Sykes-Picot Antlaşması: Irak İngiltere'ye, Suriye, Lübnan ve Çukurova Fransa'ya verildi. Bazı bölgelerde ortak koruyuculukta Arap devleti kurulacaktı.
6. Mc. Mahon Antlaşması: Arapların Osmanlı'ya ihaneti karşılığında Şerif Hüseyin'e bağımsız bir Arap devleti sözü verildi.

Önemli Not: Rusya'da Bolşevik İhtilali çıkınca Bolşevikler tüm gizli antlaşmaları dünyaya açıkladılar. Bu, Osmanlı halkının İtilaf Devletleri'ne karşı öfkelenmesine neden oldu.

Paylaşımda Meydana Gelen Değişiklikler:

Rusya savaştan çekilince, ona vaat edilen yerlerle ilgili yeni planlar yapıldı:

• Doğu Anadolu'da bir Ermeni Devleti kurulması planlandı.
• Boğazlar bölgesi uluslararası bir komisyonla yönetilecekti.
• İngiltere, Batı Anadolu'nun İtalya yerine Yunanistan'a verilmesini sağladı.

Bu değişikliklerle birlikte paylaşım planının son hali, savaş sonunda imzalanan Sevr Antlaşması'nda ortaya konuldu.

Osmanlı Devleti'nin Savaştığı Cepheler

Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı'nda üç farklı türde cephede savaşmıştır:

Taarruz (Saldırı) Cepheleri

1. Kafkas Cephesi
2. Kanal Cephesi

Savunma Cepheleri

1. Irak Cephesi
2. Çanakkale Cephesi
3. Yemen-Hicaz Cepheleri
4. Filistin-Suriye Cepheleri

Müttefiklere Yardım Amacıyla Asker Gönderdiği Cepheler

1. Romanya Cephesi
2. Galiçya Cephesi
3. Makedonya Cephesi

Kafkas Cephesi:

Kafkas Cephesi, Osmanlı Devleti'nin savaştığı ilk cephedir. Enver Paşa'nın etkisiyle açılan bu cephenin amaçları şunlardı:

• Orta Asya Türklerine ulaşmak (Turancılık fikrinin etkisiyle)
• Azerbaycan petrollerine ulaşmak
• Hindistan'a ulaşarak İngiltere'nin sömürgelerini ele geçirmek

Unutma! Kafkas Cephesi'ndeki Sarıkamış Harekâtı'nda 90.000 askerimiz donarak şehit olmuş, toplam kaybımız 120.000'e ulaşmıştır. Bu büyük kayıp, cephenin seyrini değiştirmiştir.

Bu cephe, 1918'de Rusya'da çıkan Bolşevik İhtilali sonrası imzalanan Brest-Litowsk Antlaşması ile kapanmıştır. Bu antlaşmayla Rusya, işgal ettiği toprakları geri vermiş ve Kars, Ardahan, Batum'u (Elviye-i Selase) Osmanlı'ya bırakmıştır. Bu, Osmanlı Devleti'nin toprak kazanarak yaptığı son antlaşma olmuştur.

Kanal Cephesi

Kanal Cephesi, Almanların isteğiyle 14 Ocak 1915'te açıldı. Bu cephenin açılma nedenleri:

• Süveyş Kanalı'nı ele geçirmek
• Mısır egemenliğini geri kazanmak
• İngilizlerin sömürgeleriyle bağlantısını kesmek
• Yeni bir cephe açarak Almanya'nın yükünü hafifletmek

Süveyş Kanalını ele geçirmek için iki kez saldırıya geçtik ancak başarısız olduk. İngilizler karşı saldırıya geçince önce Filistin, ardından Suriye Cepheleri oluştu.

Irak Cephesi

Bu cephe İngiltere tarafından açıldı. İngilizlerin amaçları:

• Hindistan'ın güvenliğini sağlamak
• Irak petrollerini denetlemek
• Rusya'ya yardım göndermek

İlginç Bilgi: Osmanlı ordusu, Kut-ül Amare'de İngilizleri durdurmayı başarmış ve 1800 İngiliz askerini esir almıştı. Bu, savaştaki önemli başarılarımızdan biriydi.

İngilizler daha sonra Basra Körfezi'ne yeniden asker çıkararak saldırdığında, takviye alamayan Osmanlı askerleri geri çekilmek zorunda kaldı. İngilizler kuzeye ilerleyerek Bağdat ve Kerkük'ü işgal etti, Musul'a kadar ilerledi.

Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandığında Kerkük işgal edilmişti ancak Musul henüz işgal altında değildi. Bu durum, daha sonra Misak-ı Millî sınırlarının belirlenmesinde önemli olacaktı.

Çanakkale Cephesi

İtilaf Devletleri bu cepheyi şu amaçlarla açtı:

• İstanbul'u alarak savaşı kısa sürede bitirmek
• Osmanlı Devleti'ni savaş dışı bırakmak
• Rusya'ya yardım göndermek
• Rusya'dan malzeme ve tarım ürünleri almak

Çanakkale Muharebeleri deniz ve kara savaşlarından oluşur. 18 Mart 1915'te İtilaf Devletleri'nin donanması ağır bir yenilgiye uğradı. Bu zafer, tarihimize 18 Mart Çanakkale Deniz Zaferi olarak geçmiştir.

Kara Muharebeleri 25 Nisan 1915'te başladı. Bu çıkarma, o güne kadar dünyanın en büyük çıkarma harekâtıydı. Mustafa Kemal'in çıkarmanın yapılacağı yeri doğru tahmin ederek emrindeki birlikleri oraya kaydırması, savaşın seyrini değiştirdi.

Çanakkale'nin Önemi: "Çanakkale Geçilmez" sloganıyla anılan bu zafer, Türk milletinde milli bir direniş ruhu oluşturdu ve Kurtuluş Savaşı'nın temellerini attı.

Çanakkale Savaşları'nın sonuçları:

• İtilaf devletleri amaçlarına ulaşamadı
• Savaş en az 2 yıl daha uzadı
• Rusya'ya yardım gidemedi ve Bolşevik İhtilali çıktı
• Mustafa Kemal ulusal bir kahraman haline geldi
• Milli direniş ruhu doğdu
• İngiltere ve Fransa büyük itibar kaybetti
• Yarım milyona yakın insan hayatını kaybetti

Hicaz-Yemen Cephesi

İngiltere bu cepheyi, Kızıldeniz'in ve sömürgelerine giden yolun güvenliğini sağlamak için açtı. Hicaz Emiri Şerif Hüseyin 5 Haziran 1916'da bağımsızlığını ilan etti ve İngilizlerle işbirliği yaptı.

İngilizler Yemen'den asker çıkarıp Hicaz Bölgesi'nde kuzeye doğru ilerlediler. Cidde ve Taif İngilizlerin eline geçti. Bu cephede Türk askeri İtilaf kuvvetlerinden çok Araplara karşı mücadele etti.

Önemli Not: Bu cephedeki olaylar, Ümmetçilik (İslamcılık) anlayışının geçersizliğini ve milliyetçiliğin önemini göstermiştir.

Filistin-Suriye Cephesi

Kanal Harekâtı'nda Osmanlı ordusunun başarısız olması İngilizleri cesaretlendirdi. Gazze'de yeni bir savunma hattı oluşturuldu, ancak üstünlük İngilizlerin eline geçti. Kudüs ve çevresi İngilizlerin eline geçince Suriye'de yeni bir savunma hattı oluşturuldu.

İngilizlerin ve Arapların şiddetli hücumları karşısında Halep boşaltıldı. Mustafa Kemal'in son görev aldığı cephe burasıydı. Ancak buraya geldiğinde cephe kaybedilmişti. Halep'in kuzeyinde savunma hattı oluşturmaya çalışırken Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandı.

Müttefiklere Yardım Amacıyla Asker Gönderdiği Cepheler:

Osmanlı Devleti, Romanya, Galiçya ve Makedonya cephelerinde müttefiklerine yardım amacıyla sınırları dışında da savaşmıştır. Bu cephelerde Osmanlı askerleri, kendi vatanlarından uzakta müttefiklerinin çıkarları için can vermişlerdir.

I. Dünya Savaşı'nın Seyri ve Sonu

I. Dünya Savaşı'nın seyrini değiştiren iki önemli olay oldu:

1. Rusya'nın Savaştan Çekilmesi (1917): Çanakkale cephesinin etkisiyle Rusya'da Bolşevik İhtilali çıktı ve Rusya savaştan ayrıldı. Bu, İttifak Devletleri'nin lehine bir gelişmeydi.

2. ABD'nin Savaşa Girmesi: Almanya'nın Amerikan gemilerini batırması üzerine ABD, İtilaf Devletleri yanında savaşa girdi. ABD doğrudan Batı cephesine çıkarma yaptı ve Almanya'nın batı cephesi çöktü.

Savaşın Sonu:

I. Dünya Savaşı, 1918 yılında İttifak Devletleri'nin yenilgisiyle sonuçlandı. Osmanlı Devleti de yenik sayıldı ve 30 Ekim 1918'de Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzaladı.

Savaşın sonunda Osmanlı Devleti'nin durumu:

• İmparatorluk fiilen parçalanmıştı
• Ordu dağılmış, ekonomi çökmüştü
• İtilaf Devletleri Anadolu'yu işgale başlamıştı
• Mondros'un ağır şartları uygulanıyordu

Sonuç Olarak: I. Dünya Savaşı, Osmanlı İmparatorluğu'nun sonunu getirmiş, ancak Türk milletinde yeni bir milli mücadele ruhunun doğmasına da vesile olmuştur. Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde başlayan Kurtuluş Savaşı, bu mücadele ruhunun en güzel örneğidir.

Savaş sonunda imzalanan Sevr Antlaşması, İtilaf Devletleri'nin gizli paylaşım planlarını hayata geçirmeye yönelikti. Ancak Türk milleti bu antlaşmayı tanımadı ve Kurtuluş Savaşı ile bağımsızlığını yeniden kazandı.

I. Dünya Savaşı'nın Türkiye ve Dünya Tarihindeki Etkileri

I. Dünya Savaşı, hem Türkiye hem de dünya tarihi açısından önemli sonuçlar doğurdu:

Türkiye Açısından:

• Osmanlı İmparatorluğu fiilen sona erdi
• Anadolu'nun çeşitli bölgeleri işgal edildi
• Mustafa Kemal'in liderliğinde Milli Mücadele başladı
• Türk milliyetçiliği güçlendi, ümmetçilik fikri zayıfladı
• Modern Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşunun temelleri atıldı

Dünya Açısından:

• Dört büyük imparatorluk yıkıldı (Osmanlı, Alman, Avusturya-Macaristan ve Rus İmparatorlukları)
• Avrupa'da yeni ulus devletler ortaya çıktı
• Milletler Cemiyeti kuruldu
• Sömürgecilik sistemi zayıflamaya başladı
• Rusya'da Bolşevik rejimi kuruldu
• ABD, dünya siyasetinde önemli bir güç haline geldi

Düşündürücü Soru: I. Dünya Savaşı'nın sonuçları II. Dünya Savaşı'nın tohumlarını nasıl attı? Versay Antlaşması'nın Almanya'ya yüklediği ağır şartlar, Hitler'in yükselişinde nasıl rol oynadı?

Sonuç olarak I. Dünya Savaşı, sadece askeri bir çatışma değil, aynı zamanda dünya düzenini tamamen değiştiren, yeni fikir akımlarının ve siyasi hareketlerin doğmasına neden olan tarihi bir dönüm noktası olmuştur. Bu savaşın etkileri günümüzde bile hissedilmeye devam etmektedir.