Tarih Biliminin Temelleri

Tarih basitçe geçmişte yaşamış insanların faaliyetlerini belgelerle inceleyen bilim dalı. Savaşlar, göçler, tarımsal faaliyetler gibi her türlü insan etkinliğini kapsar.

Tarihi kaynaklar dört ana gruba ayrılır: sözlü kaynaklar (destanlar, efsaneler), yazılı kaynaklar (mektuplar, kanunlar), görsel-işitsel kaynaklar (resimler, filmler) ve tarihi kalıntılar (binalar, silahlar). Bu kaynaklar tarihçilerin elindeki delillerdir.

Tarihe yardımcı bilim dalları da çok önemli. Arkeoloji kalıntıları, nümizmatik eski paraları, kronoloji zamanı inceler. Bunları bilmen sınavlarda işine yarayacak.

Önemli: Tarihe objektif bakmalısın! Geçmişteki olayları o dönemin şartlarına göre değerlendirmelisin, bugünkü bakış açınla değil.

Zaman Kavramı ve Takvimler

Zaman sürekli akan, kendini yenileyen bir süreçtir. Her olay benzersizdir ve kesinlikle tekrarlanmaz. İnsanlar zamanı anlamak için çeşitli takvimler geliştirmiş.

Türklerin kullandığı takvimler şunlardır: On iki hayvanlı Türk takvimi (ilk takvim), Hicri takvim (ay yılı, 11 gün eksik), Celali takvim (güneş yılı), Rumi takvim (Osmanlı dönemi) ve Miladi takvim (günümüzde kullanılan).

Miladi takvim en yaygın olanıdır. Güneş yılına dayanır, 365 gün 6 saattir ve 12 aydan oluşur. Şubat ayı 28 gün, dört yılda bir 29 gün olur.

İpucu: Takvim türlerini karıştırma! Her birinin hangi medeniyet tarafından kullanıldığını bil.

Tarihin Dönemlendirilmesi

Tarih dönemleri Milattan önce ve sonra olmak üzere ikiye ayrılır. Milattan önce Taş Çağı (Eski, Orta, Yeni) ve Maden Çağı (Bakır, Tunç, Demir) vardır.

Milattan sonra İlk Çağ, Ortaçağ, Yeni Çağ ve Yakın Çağ gelir. Her 100 yıl bir yüzyıl oluşturur ve "y.y" şeklinde yazılır.

Yüzyıl hesaplama çok kolay: küsurat varsa +1 ekle! Örneğin 2020 = 21. yüzyıl, 1700 = 17. yüzyıl. Bu hesaplamayı mutlaka öğrenmelisin çünkü sınavlarda sık soruluyor.

Dikkat: Milattan önce ve sonra hesaplamalar farklı! Karıştırma.

Tarih Öncesi Çağlar

"Tarih yazı ile başlar" sözü çok önemli. Yazının icadından önce yaşanan dönemlere tarih öncesi çağlar denir.

Taş Devri üç döneme ayrılır: Eski Taş Çağı (en uzun dönem), Orta Taş Çağı, Yeni Taş Çağı. İlk insanlar önce orman kenarlarında, sonra mağaralarda yaşadı.

Ateşin bulunması büyük dönüm noktasıydı. Isınma, aydınlatma, yemek pişirme ve korunma sağladı. İnsanlar mağara duvarlarına yaşamlarını çizmeye başladı.

Maden Devri Bakır, Tunç ve Demir çağlarından oluşur. Bu dönemde insanlar madenleri işlemeyi öğrendi ve daha gelişmiş aletler yaptı.

Önemli Not: Dünyadaki tüm insanlar bu çağları aynı anda yaşamadı!

Yerleşik Hayata Geçiş

Buzulların erimesiyle insanlar göçebe hayattan yerleşik hayata geçti. Mağaralardan çıkıp açık alanda kulübeler yaptılar, etrafını çitlerle çevirdiler.

Tarım ve hayvancılık devrim niteliğindeydi! Buğday, arpa yetiştirmeye, sığır, koyun evcilleştirmeye başladılar. Kilden kap yapıp fırında pişirdiler.

Tekerlerin icadı ticaret ve kültürel etkileşimi hızlandırdı. Toplumlar arasında ilişkiler kurulmaya başlandı.

Gayönü Türkiye'nin ilk yerleşim yeridir. Diyarbakır'da bulunan bu yerleşkede dünyada ilk kez bakır işlendi. Bu, diğer medeniyetlerden 2000 yıl önce gerçekleşti.

Gurur Verici: Türkiye toprakları insanlık tarihinde çok önemli!

İlk Kentler ve Göbeklitepe

Çatalhöyük tarih öncesi çağların en kalabalık yerleşkesidir (8 bin nüfus). Bitişik, düz tabanlı evler, hayvan resimleri, bereket tanrıçası heykelleri sanat anlayışının geliştiğini gösterir.

Göbeklitepe tarihi yeniden yazdıran keşiftir! Şanlıurfa'daki bu tapınak, tarihin bilinen en eski ve en büyük tapınak kompleksidir (M.Ö 9000).

Bu keşif çok şeyi değiştirdi: insanlar henüz tarım-hayvancılığa geçmeden tanrıya inanmış ve tapınaklar yapmışlar. 2018'de UNESCO Dünya Miras Listesi'ne alındı.

Taş üzerindeki hayvan kabartıları o dönemin sanat anlayışını gösteriyor. Bu bulgular uygarlık tarihinin yeniden yazılmasına neden oldu.

Harika Bilgi: Göbeklitepe Malta tapınaklarından 4000 yıl daha eski!

Yazının İcadı

Sözlü kültür döneminde efsaneler ve mitler vardı. Bu anlatılar evrenin yaradılışını, bilinmezlikleri açıklıyor, kuşaktan kuşağa aktarılıyordu.

Yazı M.Ö 3200'de Sümerler tarafından icat edildi. Neden? Tapınaklara gelen ürünleri unutmamak için! Her ürün için ayrı işaret, sonra resim yaptılar.

Zamanla resimler karışınca çivi yazısını geliştirdiler. Bu yazı kil tabletlere yazıldı ve Mısır, Anadolu, Suriye gibi bölgelere yayıldı.

Mısırlılar hiyeroglif, Fenikeliler alfabe kullandı. Fenikeli alfabesi tarihte bilinen ilk harf yazısıdır ve ticaretle yaygınlaştı.

Kilit Nokta: Yazının icadı tarihin başlangıcıdır!

İlk Bilimler ve Medeniyetler

Astronomi yön bulma ve zamanı ölçme ihtiyacından doğdu. İlk insanlar dünyayı düz sanıyordu, Türkler kubbe şeklinde düşünüyordu.

Sümerlerde astronomi en gelişmişti: gece-gündüzü 12 saate, yılı 12 aya böldüler. Yıldızlar tanrılarla özdeştirildiği için astronomlar rahipti.

Coğrafya beslenme ve korunma ihtiyaçlarından çıktı. Romalılar ordularının su ve yiyecek bulacağı yerleri belirlemek için kullandı.

İlk çağ medeniyetleri şunlardır: Mısır, Mezopotamya, Çin, Hint, Doğu Akdeniz ve Ege-Yunan medeniyetleri. Bu altı medeniyet insanlığın temelini attı.

Sınav İpucu: Bu altı medeniyeti ve özelliklerini mutlaka ezberle!