AVRUPA'DA YAŞANAN GELİŞMELER VE 20. YÜZYILDA OSMANLI DEVLETİ

Avrupa 15-16. yüzyıllarda Rönesans'la birlikte büyük bir değişim yaşadı. Bu süreçte skolastik düşünce yıkıldı ve akılcılık ön plana çıktı. Ardından Reform hareketleri Avrupa'da mezhep birliğini bozarken, 17. yüzyılda yaşanan Aydınlanma Çağı akıl, deney ve gözleme dayalı bilimsel düşüncenin yaygınlaşmasını sağladı.

Fransız İhtilali (1789)

Fransız İhtilali, mutlak krallık yönetimine ve toplumun sosyal sınıflara ayrılmasına karşı bir başkaldırı olarak ortaya çıktı. Montesquieu, Jean Jacques Rousseau, Voltaire gibi aydınların düşünceleri ihtilalin fikri temellerini oluşturdu.

İhtilalin sonucunda herkes din, inanç, düşünce özgürlüğüne kavuştu ve egemenliğin millette olduğu ilkesi yayıldı. En önemlisi ise milliyetçilik kavramı ortaya çıktı ve bu durum çok uluslu imparatorlukların dağılmasına yol açtı.

Önemli Not: Fransız İhtilali'nin ortaya çıkardığı milliyetçilik fikri, Osmanlı Devleti gibi çok uluslu imparatorluklar için büyük bir tehdit oluşturdu.

Sanayi Devrimi

Sanayi Devrimi ile üretimde insan ve hayvan gücünün yerini makineler aldı. İlk olarak İngiltere'de dokumacılık alanında başlayan bu devrim sonucunda:

• Büyük fabrikalar kuruldu ve işçi sınıfı ortaya çıktı
• Köylerden kentlere göçler hızlandı
• Buharlı tren ve gemi ile ulaşım gelişti
• Artan üretim, ham madde ve pazar arayışları sömürgeciliği geliştirdi

20. YÜZYILDA OSMANLI DEVLETİ

Osmanlı Devleti, Avrupa'daki gelişmeleri takip edemediği için bilimsel, ekonomik ve teknik alanlarda geride kaldı. Batılı devletlerden alınan borçlar ödenemeyince 1881'de Düyun-u Umumiye (Genel Borçlar İdaresi) kuruldu.

Tanzimat Fermanı (1839)

Avrupa devletlerinin içişlerimize karışmasını önlemek amacıyla ilan edildi. Bu fermanla:

• Herkesin can, mal ve namus güvenliği sağlanacak
• Tüm halk yasalar önünde eşit olacak
• Vergiler herkesin gücüne göre alınacak

Islahat Fermanı (1856)

Avrupa devletlerinin baskısıyla ilan edilen bu ferman, Müslüman olmayan Osmanlı vatandaşlarıyla Müslümanların her yönden eşitliğini sağlamayı amaçlıyordu. Ancak Osmanlı toplumunu birleştirmek yerine, Avrupa devletlerinin iç işlerimize daha çok karışmasına neden oldu.

I. Meşrutiyet (1876)

Türk tarihinde ilk defa anayasa düzenine geçildi ve halk yönetime katıldı. Anayasada kişi hak ve hürriyetleri, mahkemelerin bağımsızlığı gibi konular yer aldı. Ancak II. Abdülhamid, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nı bahane ederek 1878'de meclisi tatil etti ve 1908'e kadar ülkeyi tek başına yönetti.

İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin baskılarıyla 1908'de II. Meşrutiyet ilan edildi ve bu cemiyet I. Dünya Savaşı sonlarına kadar ülkeyi yönetti.

MUSTAFA KEMAL'İN ÇOCUKLUK VE EĞİTİM HAYATI

Osmanlı Devleti'nde eğitim birliği yoktu. Bir yandan geleneksel eğitim veren medreseler, diğer yandan Batı tarzı okullar bulunuyordu. Mustafa Kemal, bu dönemde büyük değişimlere sahne olan Selanik'te dünyaya geldi.

Batı'ya Erken Açılan Kent: Selanik

Selanik, Mustafa Kemal'in çocukluğunun geçtiği şehir olarak hayatında önemli bir yer tuttu. Şehir, Osmanlı Devleti'nin Batı'ya açılan kapısı olarak çok farklı milletlerin bir arada yaşadığı zengin kültürel yapıya sahipti. Bu durum şehirde canlı bir ticaret hayatının gelişmesini de sağladı.

Mustafa Kemal burada farklı kültürler, sosyal hayat ve yaşam tarzlarını gözlemledi. Bu çeşitlilik onun düşüncelerinin gelişmesine büyük katkı sağladı.

Dikkat! Selanik'teki çok kültürlü ortam, Mustafa Kemal'in fikir dünyasının şekillenmesinde önemli rol oynamıştır.

Mustafa Kemal Okulda

Mustafa Kemal'in eğitim hayatı şöyle gelişti:

• İlk olarak annesinin isteğiyle Mahalle Mektebi'nde geleneksel eğitim aldı
• Daha sonra babasının isteğiyle çağdaş eğitim veren Şemsi Efendi Mektebi'ne geçti
• Askeri Rüştiye'de (askeri ortaokul) matematik öğretmeni ona "Kemal" adını verdi
• Manastır Askeri İdadisi'nde (lise) Fransızcasını geliştirdi, tarih ve edebiyata ilgi duydu
• Harp Okulu'ndan teğmen, Harp Akademisi'nden kurmay yüzbaşı olarak mezun oldu

MUSTAFA KEMAL'İN ASKERLİK HAYATI

Mustafa Kemal, askerlik hayatında birçok önemli olaya tanıklık etti ve çeşitli görevlerde bulundu:

• 1905'te ilk görev yeri olan Şam'da Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ni kurdu
• 31 Mart Olayı'nın bastırılmasında görev aldı
• Trablusgarp Savaşı'nda bölgeye gizlice giderek halkı örgütledi ve ilk askeri başarısını kazandı
• Balkan Savaşları'nda Edirne'nin alınmasında görev aldı
• Çanakkale Cephesi'nde savaşın kazanılmasında büyük rol oynadı
• Kafkas Cephesi'nde Muş ve Bitlis'i Ruslardan geri aldı
• Suriye-Filistin Cephesi'nde ordunun yok olmasını önledi

MUSTAFA KEMAL'İN HAYATINDAKİ DÖRT ŞEHİR

Mustafa Kemal'in hayatında dört önemli şehir vardır:

Selanik: Doğup büyüdüğü bu şehirde farklı kültürleri tanıdı ve İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne katıldı.

Manastır: Burada aldığı eğitimle tarih bilinci ve milliyetçi kişiliği gelişti. Fransızcasını ilerletme fırsatı buldu.

İstanbul: Siyasi görüşleri burada olgunlaşmaya başladı. Okul yıllarında gazete ve dergi hazırladı. Osmanlı Devleti işgallere tepkisiz kalınca halkı örgütlemek için Anadolu'ya geçti.

Sofya: Askerî ataşe olarak bulunduğu bu şehirde Batılı bir toplumun yaşayışını gözlemledi. Katıldığı toplantılarda yabancı temsilcilerle görüştü. Buradaki deneyimleri, ileride kuracağı modern Türkiye'ye ışık tuttu.

I. DÜNYA SAVAŞI VE MONDROS ATEŞKES ANTLAŞMASI

I. Dünya Savaşı'nın çıkmasında sömürgecilik, milliyetçilik akımı, silahlanma yarışı ve bloklaşma gibi genel nedenler etkili oldu. Savaşın başlamasını tetikleyen olay ise Avusturya-Macaristan veliahtının bir Sırplı tarafından öldürülmesi oldu.

Osmanlı Devleti'nin Savaşa Girmesi

Osmanlı Devleti savaşa aslında hazır değildi, ancak:

• Kaybettiği yerleri geri alma isteği
• Alman hayranlığı
• Almanya'nın savaşı kazanacağı düşüncesi
• Siyasi yalnızlıktan kurtulma arzusu

gibi nedenlerle Almanya'nın yanında savaşa girdi. Yavuz ve Midilli zırhlı gemilerinin Rus limanlarını bombalaması Osmanlı'nın fiilen savaşa girmesine yol açtı.

Osmanlı Devleti savaş boyunca farklı cephelerde mücadele etti:

• Taarruz Cepheleri: Kafkas, Çanakkale, Makedonya, Kanal
• Savunma Cepheleri: Suriye-Filistin, Romanya, Irak
• Yardım Cepheleri: Galiçya, Hicaz-Yemen

Mondros Ateşkes Antlaşması

Bulgaristan'ın savaştan çekilmesi ve Wilson İlkeleri'ne duyulan güven üzerine Osmanlı Devleti, İtilaf Devletleri ile Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzaladı. Bu antlaşmanın en önemli maddeleri:

• Boğazlar açılacak ve istihkamlar İtilaf Devletlerine verilecek
• Sınırların korunması dışında ordu terhis edilecek
• İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden yerleri işgal edebilecek
• Doğudaki altı ilde karışıklık çıkarsa işgal edilecek

Önemli! Özellikle 7. madde işgallere hukuki zemin hazırlamış, 24. madde ise istenilen her yerin işgaline olanak tanımıştır.

Mondros ve işgaller karşısında farklı tepkiler oluştu:

• İstanbul Hükümeti: Antlaşmanın gerekliliklerinin yerine getirilmesini istedi
• İtilaf Devletleri: Barış antlaşmasını beklemeden işgallere başladı
• Türk Halkı: Kurdukları cemiyetlerle bölgelerini işgallere karşı korumaya çalıştı
• Mustafa Kemal Paşa: İstanbul Hükümeti'nin tutumuna karşı Anadolu'da yeni bir mücadelenin başlatılması gerektiğini düşündü
• Azınlıklar: Kurdukları cemiyetlerle ve aldıkları destekle işgallere destek verdiler

I. Dünya Savaşı'nın genel sonuçları:

• Savaşı İtilaf Devletleri kazandı
• İmparatorluklar yıkıldı ve milli devletler kuruldu
• Avrupa'nın haritası değişti
• Milyonlarca insan öldü
• Yeni rejimler ortaya çıktı
• II. Dünya Savaşı'na ortam hazırlandı

KUVAYIMİLLİYE RUHU VE CEMİYETLER

Mondros Ateşkes Antlaşması'nın ağır şartları, işgaller karşısında İstanbul Hükümeti'nin sessiz kalması ve azınlıkların zararlı faaliyetleri halkın direniş ruhunu ateşledi. Böylece Kuvayımilliye adı verilen direniş güçleri ortaya çıktı.

Kuvayımilliye'nin kurulmasında:

• İstanbul Hükümeti'nin işgallere sessiz kalması
• Ordunun dağıtılması ve silahlara el konulması
• Azınlıkların zararlı faaliyetleri
• Anadolu'da işgallerin başlaması etkili oldu

Halk kendi bölgesini korumak için çeşitli cemiyetler kurdu. Bu yararlı cemiyetler arasında:

• Kilikyalılar Cemiyeti
• Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti
• İzmir Müdafaa-i Hukuk-ı Osmaniye Cemiyeti
• Trakya Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti gibi örgütlenmeler yer alıyordu

Bu cemiyetler daha sonra Sivas Kongresi'nde bir çatı altında birleştirildi.

Unutma: Kuvayımilliye, halkın işgallere karşı doğal tepkisi olarak ortaya çıkmış, ulusal bilincin doğmasına katkı sağlamıştır.

Bunun yanında zararlı cemiyetler de kuruldu. Bu cemiyetler İtilaf Devletleri'nden destek alarak bağımsız devlet kurmayı amaçlıyorlardı. Türklerin kurduğu zararlı cemiyetler arasında Wilson Prensipleri Cemiyeti, İngiliz Muhipleri Cemiyeti ve Hürriyet ve İtilaf Fırkası sayılabilir.

MİLLİ MÜCADELE BAŞLIYOR

Samsun'a Çıkış (19 Mayıs 1919)

Mustafa Kemal Paşa, bölgedeki güvenliği sağlama görevi ile 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a gönderildi. Esas amacı ise halkı örgütleyerek Millî Mücadele'yi başlatmaktı.

Havza Genelgesi (28-29 Mayıs 1919)

Bu genelge Mustafa Kemal'in işgallere karşı ilk resmi tepkisidir. Genelgede:

• İşgallerin protesto edilmesi
• Mitingler düzenlenmesi
• İtilaf Devletleri ve İstanbul Hükümeti'ne protesto telgrafları çekilmesi istendi

Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919)

Millî Mücadele'nin eyleme geçmesini sağlayan bu genelgede:

• "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir"
• "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır"
• "Her türlü etkiden uzak milli bir kurul oluşturulmalıdır"
• "Sivas'ta milli bir kongre toplanmalıdır" gibi kararlar alındı

Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919)

Toplanma şekli bakımından bölgesel, aldığı kararlar bakımından ulusal olan bu kongrede:

• Millî sınırlar içinde vatanın bir bütün olduğu
• Manda ve himayenin kabul edilemeyeceği
• Millî iradenin hakim kılınacağı vurgulandı
• Temsil Heyeti oluşturuldu ve başkanlığına Mustafa Kemal Paşa getirildi

Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919)

Her bakımdan ulusal olan bu kongrede:

• Erzurum Kongresi kararları aynen kabul edildi
• Bütün cemiyetler bir çatı altında toplandı
• Temsil Heyeti'nin üye sayısı 16'ya çıkarıldı
• İrade-i Milliye gazetesi çıkarılmaya başlandı
• Ali Fuat Paşa, Batı Cephesi'ne komutan olarak atandı

Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919)

İstanbul Hükümeti'nin temsilcisi Salih Paşa ile Temsil Heyeti arasında yapılan görüşmelerde:

• Meclisin toplanması kararı alındı
• Temsil Heyeti'nin varlığı resmen tanındı

Mebusan Meclisi'nin Açılması ve Misakımillî (28 Ocak 1920)

Bu meclisin aldığı Misakımillî kararları, Millî Mücadele'nin siyasi programı oldu. Kararlardan sonra İstanbul işgal edildi, meclis dağıtıldı ve Anadolu'da yeni bir meclis için çalışmalar başlatıldı.

TBMM'nin Açılması (23 Nisan 1920)

Ankara'da açılan meclisin başkanlığına Mustafa Kemal seçildi. Meclis, "Yasama ve yürütme yetkisi TBMM'ye aittir" kararını alarak olağanüstü yetkilere sahip olduğunu ilan etti.

Unutma: İlk meclis kurucu, demokratik, çoğulcu ve savaşçı niteliklere sahipti.

KURTULUŞ SAVAŞI

Kurtuluş Savaşı üç ana cephede gerçekleşti: Doğu Cephesi, Güney Cephesi ve Batı Cephesi. Bu cephelerde farklı düşman kuvvetlerine karşı mücadele verildi.

DOĞU CEPHESİ

Doğu Anadolu Bölgesi'ni kapsayan bu cephede Ermenilerle mücadele edildi. Ermeniler, 19. yüzyıl sonlarından itibaren Rusya ve İngiltere'nin kışkırtmalarıyla isyanlar çıkarmış, I. Dünya Savaşı sırasında da Rusya ile işbirliği yaparak Türklere karşı saldırılarda bulunmuştu.

TBMM ile Ermenistan arasında yapılan savaşı kazanan TBMM, 3 Aralık 1920'de Gümrü Antlaşması'nı imzaladı. Bu antlaşma:

• TBMM'nin ilk askeri ve siyasi başarısıdır
• Misakımilli'yi tanıyan ilk devlet Ermenistan olmuştur
• Doğu Cephesi büyük ölçüde kapanmıştır

GÜNEY CEPHESİ

Bu cephede Fransızlar ve Ermenilerle mücadele edildi. İngiltere, Antep, Urfa, Maraş, Hatay bölgelerini Fransa'ya devretmişti. İşgallere karşı ilk direniş Hatay Dörtyol'da başladı.

Bölgede halk kahramanları öncülüğünde direniş başlatıldı:

• Maraş'ta Sütçü İmam
• Urfa'da Ali Saip Ursavaş
• Antep'te Şahin Bey

Uzun mücadelelerden sonra Fransa ile yapılan Ankara Antlaşması ile düşman bölgeyi terk etti. TBMM tarafından Antep'e "Gazi", Maraş'a "Kahraman", Urfa'ya "Şanlı" unvanları verildi.

Bilgi: 12 Mart 1921'de Mehmet Akif Ersoy'un yazdığı "İstiklal Marşı" kabul edildi.

BATI CEPHESİ

İzmir'in işgalinden hemen sonra kurulan bu cephede Yunanlılarla mücadele edildi. Başlangıçta Kuvayımilliye birlikleriyle mücadele edildi, ancak istenilen başarı elde edilemeyince düzenli orduya geçildi.

I. İnönü Savaşı (6-11 Ocak 1921)

Düzenli ordunun ilk başarısı olan bu zaferden sonra:

• İsmet Paşa generalliğe getirildi
• 1921 Anayasası kabul edildi
• Londra Konferansı düzenlendi
• Afganistan ve Rusya ile antlaşmalar imzalandı

II. İnönü Savaşı (23 Mart - 1 Nisan 1921)

Bu zaferden sonra:

• Halkın TBMM'ye olan güveni arttı
• İtalya Anadolu'yu boşaltmaya başladı

Kütahya-Eskişehir Savaşları (10-24 Temmuz 1921)

Yunan taarruzu karşısında Türk ordusu taktik gereği Sakarya Nehri'nin doğusuna çekildi. Bu çekilme iyimser havayı bozdu ve Mustafa Kemal'e olan muhalefeti artırdı.

Sakarya Meydan Savaşı (23 Ağustos - 13 Eylül 1921)

"Topyekûn savaş" taktiğinin uygulandığı bu zaferden sonra:

• 1683'ten beri devam eden Türk geri çekilmesi sona erdi
• Mustafa Kemal Paşa'ya "Gazi" unvanı ve "Mareşallik" rütbesi verildi
• Kars ve Ankara Antlaşmaları imzalandı

Büyük Taarruz (26 Ağustos - 9 Eylül 1922)

Mustafa Kemal'in "ileri" emriyle düşman Anadolu'dan atıldı ve silahlı mücadele sona erdi.

Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922)

İngiltere'nin teklifiyle imzalanan bu antlaşma ile:

• Türk-Yunan savaşı sona erdi
• Yunanistan 15 gün içinde Doğu Trakya'yı boşalttı
• İstanbul ve Boğazlar TBMM'ye bırakıldı

Böylece askerî başarı, diplomatik başarıyla taçlandırıldı ve Doğu Trakya savaş yapmadan geri alındı.

Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)

Osmanlı'dan kalan pek çok sorun bu antlaşma ile çözüldü. Antlaşmada:

• Hatay, Musul ve Batum dışındaki sınırlar Misakımilli'ye göre çizildi
• Azınlıklar, savaş tazminatı, dış borçlar ve kapitülasyonlar konuları Türkiye lehine çözüldü
• Boğazlar, Hatay ve nüfus mübadelesi konuları daha sonra çözümlendi

Böylece askerî zaferler siyasi zaferlerle sonuçlandı ve Türkiye'nin bağımsızlığı dünyaya kabul ettirildi.

ATATÜRKÇÜLÜK VE ÇAĞDAŞLAŞAN TÜRKİYE

Atatürkçülük Nedir?

Atatürkçülük, Mustafa Kemal Atatürk tarafından temelleri atılan, Türk devlet hayatına, fikir hayatına ve ekonomik hayata yön veren, Türkiye'yi çağdaş ülkeler seviyesine çıkarmayı hedefleyen ilkeler bütünüdür.

Atatürkçülüğün temel nitelikleri:

• Türk insanının ihtiyaçlarından doğmuştur
• Tam bağımsızlığı ve millî egemenliği benimser
• Eşitlikçi ve barışçıldır
• Sınıf kavgasına karşıdır
• Akılcı, bilimsel ve özgür düşünceyi benimser

Önemli! Atatürkçülük, Türk halkının kendi ihtiyaçlarından doğmuş özgün bir düşünce sistemidir, taklitçi değildir.

Atatürk İlkeleri

Cumhuriyetçilik: Egemenliğin millete ait olduğu yönetim biçimidir. Yöneticiler seçimle işbaşına gelir.

Milliyetçilik: Dil, kültür ve gaye birliği içinde olan topluma millet denir. Atatürk milliyetçiliği ırkçılığı kabul etmez, vatanseverliğe dayanır.

Halkçılık: Toplumsal grupların tamamını kapsayan, hiçbir gruba ayrıcalık tanımayan, kanun önünde eşitliği benimseyen ilkedir.

Devletçilik: Halkın yararı olan alanlarda özel sektörün gerçekleştiremediği işleri devletin yapmasıdır. Özel teşebbüs engellenmez.

Laiklik: Devlet düzeninin dine değil, akıl ve bilime dayandırılmasıdır. Dinin siyasete alet edilmesini engeller.

İnkılapçılık: Çağın gerisinde kalmış kurumların yıkılarak yerine çağdaş kurumların oluşturulmasıdır. Değişen şartlara göre kendini yeniler.

Atatürk'ün Düşünce Sisteminin Oluşması

Atatürk'ün düşünce sisteminin oluşmasında:

• Doğup büyüdüğü ortam (özellikle Selanik şehri)
• Yaşadığı olaylar ve millî sorunlar
• Okuduğu kitaplar ve öğretmenleri
• Yerli ve yabancı düşünürler (Montesquieu, Rousseau, Voltaire, Namık Kemal, Ziya Gökalp) etkili olmuştur

Atatürkçü düşünce sisteminin oluşmasında etkili olan olaylar:

• Fransız İhtilali
• Osmanlı Devleti'nin Avrupa'nın gerisinde kalması
• Yaşanan toprak kayıpları
• Avrupalı devletlerin Osmanlı'yı bölme çabaları

Millî Güç Unsurları

Millî güç, bir ulusun hedeflerine ulaşmak için kullanabileceği maddi ve manevi kaynakların toplamıdır:

Askerî Güç: İç ve dış tehditlerden korunmak için ordu önemlidir. Düzenli orduya geçilmesi ve ihtiyaçların karşılanması bu kapsamdadır.

Ekonomik Güç: Bağımsız bir devlet ancak güçlü bir ekonomi ile var olabilir. Kapitülasyonların kaldırılması, yabancı kuruluşların millileştirilmesi bu alandaki adımlardır.

Siyasi Güç: Devletin gücünü milletten alması ve politikaları millet iradesine göre belirlemesidir. TBMM'nin açılması ve Cumhuriyet'in ilanı bu kapsamdadır.

ÇAĞDAŞ TÜRKİYE YOLUNDA ADIMLAR

Türkiye Cumhuriyeti, Atatürk önderliğinde birçok alanda inkılaplar gerçekleştirmiştir. Bu inkılaplar siyasi, sosyal, eğitim ve ekonomi alanlarında olmuştur.

Siyasi Alanda Yapılan İnkılaplar

• 1 Kasım 1922: Saltanat kaldırıldı, böylece ülke yönetimindeki çift başlılık önlendi
• 29 Ekim 1923: Cumhuriyet ilan edildi ve kabine sistemine geçildi
• 3 Mart 1924: Halifelik kaldırıldı ve laik düzene geçiş sağlandı
• 13 Ekim 1923: Ankara başkent oldu
• Siyasi partiler kuruldu: Cumhuriyet Halk Partisi, Terakkiperver Cumhuriyet Partisi ve Serbest Cumhuriyet Partisi
• Türk kadınına siyasi haklar verildi: 1930'da belediye seçimlerine katılma, 1933'te muhtar seçilme, 1934'te milletvekili seçilme hakkı

Eğitim ve Kültür Alanındaki İnkılaplar

• 3 Mart 1924: Tevhidi Tedrisat Kanunu çıkarılarak eğitimde birlik sağlandı, bütün okullar MEB'e bağlandı
• 1 Kasım 1928: Harf İnkılabı yapılarak okuma yazma kolaylaştırıldı
• Millet Mektepleri açılarak halka okuma yazma öğretildi
• Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu kurularak millî kültürün geliştirilmesi amaçlandı
• Üniversite reformu yapıldı, İstanbul Üniversitesi açıldı

Bilgi: Atatürk 1933 yılında Cumhuriyet'in 10. yılında yaptığı ünlü konuşmasını "Ne mutlu Türk'üm diyene!" sözleriyle bitirmiştir.

Sosyal ve Toplumsal Alanda Yapılan İnkılaplar

• Soyadı Kanunu ile resmî işlerde karışıklık çıkması önlendi
• Şapka Kanunu çıkarılarak kılık ve kıyafet düzenlemesi yapıldı
• Tekke, zaviye ve türbeler kapatılarak halkın dinî duygularının istismar edilmesi önlendi
• Saat ve ölçülerde değişiklik yapıldı, hafta tatili pazar gününe alınarak Avrupa ile uyum sağlandı

Ekonomi Alanında Yapılan İnkılaplar

• İzmir'de Türkiye İktisat Kongresi toplandı
• Aşar vergisi kaldırılarak köylünün ekonomik durumu iyileştirildi
• Beş yıllık kalkınma planları hazırlandı
• Tarım Kredi Kooperatifleri ve Atatürk Orman Çiftliği kuruldu
• Sümerbank, İş Bankası ve MTA kuruldu
• Sanayinin gelişmesi için Teşvik-i Sanayi Kanunu çıkarıldı
• Türk denizciliğinin millileşmesi için Kabotaj Kanunu çıkarıldı

Hukuk Alanında Yapılan İnkılaplar

• 1921 Anayasası $Teşkilat-ı Esasiye$ kabul edilerek egemenlik millete verildi
• 1924 Anayasası kabul edildi, bu anayasa en uzun süre yürürlükte kalan anayasa oldu
• Eşitlikçi ve çağın ihtiyaçlarına yanıt verdiği için İsviçre Medeni Kanunu alındı, böylece Türk kadınına sosyal haklar tanındı
• Diğer ülkelerden de çeşitli kanunlar alınarak hukuk sistemi modernleştirildi

Rejim Karşıtı İsyanlar ve Olaylar

• Şeyh Sait İsyanı: Doğuda çıkan bu isyan bastırıldı, Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı ve İstiklal Mahkemeleri kuruldu
• İzmir Suikastı: Mustafa Kemal Paşa'ya İzmir'de suikast planlandı ancak önceden haber alınarak önlendi
• Menemen Olayı: Öğretmen Asteğmen Kubilay şehit edildi, isyan bastırıldı ve isyancılar yargılandı

ATATÜRK DÖNEMİ TÜRK DIŞ POLİTİKASI

Atatürk dönemi Türk dış politikası barışçı, gerçekçi ve milli çıkarları ön planda tutan bir anlayışla yürütülmüştür.

Türk Dış Politikasının Esasları

• Bağımsızlığı korumak
• Millî sınırlar içinde kalmak
• Barışçı olmak
• Eşit şartlarda ilişki kurmak
• Hukuka bağlı kalmak
• Gerçekçi olmak

Komşularla İş Birliği / Balkan Antantı

Balkanlarda barışı hakim kılmak ve sınır güvenliğini sağlamak için Türkiye, Yugoslavya, Yunanistan ve Romanya arasında imzalanan Balkan Antantı ile Türkiye batı sınırını güvence altına almıştır. Bu antlaşmanın imzalanmasında Almanya ve İtalya'nın yayılmacı politikaları etkili olmuştur.

Montrö Boğazlar Sözleşmesi

Lozan Antlaşması'nda Boğazların uluslararası bir komisyon tarafından idare edilmesi kararlaştırılmıştı. Bu durum Türkiye'nin egemenlik haklarını kısıtlıyordu. Dünya siyasetinde yaşanan yeni gelişmeler sonucunda imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile komisyonun yetkileri Türk Devleti'ne bırakılmıştır.

Dikkat! Boğazlar konusunun çözümü, Misakımilli'ye uygun olarak gerçekleştirilmiştir.

Sadabat Paktı

İtalya'nın Habeşistan'a saldırması üzerine Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalanan bu pakt ile taraflar birbirlerinin sınırlarına saygılı olacak ve iç işlerine karışmayacaklardı. Bu anlaşma ile Türkiye doğu sınırını güvence altına almıştır.

Hatay'ın Anavatana Katılması

Lozan Antlaşması ile Fransa mandasındaki Suriye'ye bırakılan Hatay, Fransa'nın bölgeden çekilmesiyle belirsiz bir duruma düşmüştü. Milletler Cemiyeti'nin kararıyla bağımsız bir cumhuriyet olan Hatay, 1939 yılında yapılan halk oylaması sonucu Türkiye'ye katıldı.

Yabancı Okullar

Osmanlı döneminde kapitülasyonlardan yararlanarak açılan yabancı okullar Türkler aleyhine faaliyetler yapıyordu. Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile tüm okulların MEB'e bağlanmasına bazı ülkeler karşı çıktılar. Türkiye bu talepleri iç işlerine karışılması olarak değerlendirip reddetti.

Musul Sorunu

Lozan'da çözülemeyen Musul sorunu, Şeyh Sait İsyanı'nın çıkması üzerine askerî harekât düzenlenememesi sonucunda Ankara Antlaşması ile çözüldü. Musul, Irak'a bırakıldı ancak petrol gelirinden pay alındı. Bu durum Misakımilli'den verilen bir tavizdir.

Atatürk'ün Son Günleri

Atatürk'ün sağlığı 1937 yılından itibaren bozulmaya başladı. Buna rağmen çalışmalarını aralıksız sürdürdü, bu da hastalığının artmasına neden oldu. Hastalığı şiddetlenince vasiyetini yazdı ve 10 Kasım 1938'de hayata gözlerini yumdu. Ölümü hem yurtta hem dünyada büyük üzüntü yarattı.

ATATÜRK'TEN SONRA TÜRKİYE - II. DÜNYA SAVAŞI VE SONRASI

Adım Adım Savaşa Doğru

II. Dünya Savaşı, dünya devletleri arasında dengelerin bozulması, I. Dünya Savaşı'nı bitiren antlaşmaların ağır şartlar içermesi ve İtalya, Almanya ve Japonya'nın yayılmacı politikaları sonucu çıktı.

Savaşta Almanya, İtalya ve Japonya Mihver Devletlerini; ABD, İngiltere, Fransa ve SSCB Müttefik Devletlerini oluşturdu. Türkiye savaşın dışında kalmaya çalıştı ve dış politikada denge siyaseti izledi. Savaşın sonunda ise Birleşmiş Milletler Teşkilatına üye olabilmek için Mihver Devletlere savaş ilan etti.

Savaş sonucunda dünyada ABD ve SSCB odaklı iki süper güç ortaya çıktı ve Birleşmiş Milletler Teşkilatı kuruldu.

Demokrasi Yolunda Türkiye

II. Dünya Savaşı'nı demokrasiyi savunan devletlerin kazanması, Türkiye'de demokratik hayata geçiş çalışmalarını hızlandırdı. 1945'te Milli Kalkınma Partisi, 1946'da ise Demokrat Parti kuruldu. Böylece mecliste farklı görüşlerin temsil edilme imkânı doğdu.

Önemli! Çok partili hayata geçiş, Türk demokrasisinin gelişiminde önemli bir adım olmuştur.

Soğuk Savaş Yılları Türkiye

II. Dünya Savaşı sonrası ABD ile SSCB arasındaki rekabet döneminde Türkiye, ABD yanlısı bir politika izledi ve Marshall Planı'ndan yararlandı. ABD öncülüğünde NATO, SSCB öncülüğünde ise Varşova Paktı kuruldu.

Türk Ordusu Kore'de

Kuzey Kore'nin Güney Kore'ye saldırmasıyla başlayan Kore Savaşı'nda Türk ordusu, Birleşmiş Milletler gücü içinde yer aldı. Gösterdiğimiz başarı NATO'ya alınmamızda etkili oldu.

Türk Ordusu Kıbrıs'ta

İngiltere, Yunanistan ve Türkiye arasında imzalanan Garantörlük Antlaşması'na rağmen Rumlar adayı ele geçirmek için Türklere karşı katliamlara girişince Türkiye, 1974 yılında Kıbrıs Barış Harekâtı düzenledi. Bu harekât sonrası ada ikiye bölündü ve 1983 yılında Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti kuruldu.

Körfez Savaşları ve Türkiye

1. Körfez Savaşı, Irak'ın Kuveyt'i işgal etmesiyle başladı ve koalisyon güçleri karşısında başarısız olan Irak, bölgeden çekildi.
2. Körfez Savaşı'nda ise Irak terörü desteklediği gerekçesiyle koalisyon güçlerinin işgaline uğradı.

Körfez Savaşları'ndan Türkiye, ambargo, mülteciler, terör ve bölgede oluşan otorite boşluğu nedeniyle olumsuz etkilendi.

Avrupa Birliği ve Türkiye

1951'de Avrupa Kömür Çelik Topluluğu adıyla kurulan, sonra Avrupa Ekonomik Topluluğu, 1992'de ise Avrupa Birliği adını alan örgüte Türkiye'nin üyelik süreci 1963'te başladı. 1980 İhtilali sonrası ilişkiler donduruldu, 2005 yılında tam üyelik müzakereleri başladı.

Gelişen Türkiye

Savaş sonrası demokratikleşme ile birlikte siyasi, kültürel ve ekonomik politikalar üretilmeye başlandı. Ekonomide serbest piyasa ekonomisine geçilirken, ulaşım, sağlık, kültür, sanat, spor ve eğitim alanlarında büyük gelişmeler yaşandı.

İnsan hakları konusunda:

• 1946'da Cemiyetler Kanunu'nda değişiklikler yapıldı
• Sendikalar kuruldu (1942)
• İşçilere grev hakkı tanındı
• Üniversiteler özerkleştirildi
• Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne bireysel başvuru hakkı tanındı (1987)

Kahraman Türk Ordusu

Türk Silahlı Kuvvetleri kara, hava ve deniz kuvvetlerinden oluşur ve dünyada barışın teminatı olan sayılı ordulardandır. Kıbrıs Harekâtı'nda uygulanan ambargo nedeniyle araç ve gereçlerini kendisi üretmeye başlayan ordu için Aselsan, Roketsan, Havelsan ve TAI kuruldu.